Εκθεση: Τι είδα στον Αϊ Ουέιουεϊ

Nαι, την είδα την έκθεση του Αϊ Ουέιουεϊ και μου άρεσαν κάποια έργα του. Τα υπόλοιπα, δυστυχώς, με άφησαν αδιάφορο, ίσως γιατί αναφέρονται σε συγκεκριμένα κοινωνικά γεγονότα που η συγκινητική τους σημασία ξεπερνά συντριπτικά τη σημασία των έργων. Με απώθησαν οι ανούσιες νατουραλιστικές λεπτομέρειες και οι εξηγήσεις. Μου έλειψε  το χέρι του ίδιου του καλλιτέχνη, το προσωπικό του άγγιγμα,  το ακούσιο σωτήριο λάθος. Από τα λίγα που διάβασα και τα λίγα που ήξερα γι’ αυτόν, φαίνεται πως είναι ένας άνθρωπος αναμφισβήτητα προικισμένος και πολυπράγμων. Τυχερός, χάρη στις εκάστοτε ατυχίες του. Ηθελημένες ή όχι. Ενα είδος ρεπόρτερ – δημιουργού, γι’ αυτό και τα έργα του για να αποκτήσουν σημασία έχουν ανάγκη από εξήγηση και οι εξηγήσεις όπως είναι γνωστό απομυθοποιούν. Είναι ένας απ’ αυτούς που βοηθάνε τη δυτική συνείδηση να λυτρωθεί από τις τύψεις της για τη σταύρωση του Ιησού του Ισραηλίτη, 2.000 χρόνια πριν. Ισως όμως τα λέω όλ’ αυτά από ζήλεια.

Γι’ αυτό, ας μου επιτραπεί μ’ αυτή την ευκαιρία να πω δυο λόγια, που ίσως και πάλι να μη γίνουν κατανοητά ή δολίως να παρερμηνευθούν. Υπάρχουν χώρες που η σύγχρονη πολιτιστική τους δυναμική εύκολα απορροφά και αφομοιώνει το έργο ή τη σκέψη αλλοεθνών καλλιτεχνών και στοχαστών χωρίς αυτό να αλλοιώνει τα τοπικά τους χαρακτηριστικά. Τη συνεισφορά τους δηλαδή στην πυραμίδα της παγκόσμιας καλλιτεχνικής δημιουργίας. Υπάρχουν όμως και χώρες αδύνατες πολιτιστικά, που χάνουν το ηθικό τους, τον προσανατολισμό τους μπροστά σε μεγάλες αλλοεθνείς προσωπικότητες και δυστυχώς η χώρα μας ανήκει σ’ αυτές. Αλλο να συνεισφέρεις (στο μέτρο σου) και άλλο να μιμείσαι ή να προσκυνάς, πιστεύοντας ότι έτσι συμμετέχεις και αυτομάτως γίνεσαι κι εσύ πολίτης του κόσμου. Το θέμα, λοιπόν, του πολιτισμού σήμερα για εμάς, καθώς είμαστε και σ’ αυτόν τον τομέα καταχρεωμένοι, δεν είναι το πώς να εισάγουμε αλλά πώς να εξάγουμε αυτό το λίγο πολιτιστικό προϊόν που παράγουμε. Κι αυτό όχι γιατί υπερεκτιμάμε τον εαυτό μας ούτε γιατί δεν αγαπάμε ή δεν εκτιμάμε ή δεν κατανοούμε το έργο και τη σκέψη των αλλοεθνών συναδέλφων μας, αλλά γιατί δεν θέλουμε να μετατραπούμε από συνδημιουργοί σε θεατές και κλακαδόρους. Θέλω αφελώς να πιστεύω ότι αυτοί που οργάνωσαν (και πολύ καλά έκαναν) την έκθεση αυτού του σημαντικού Κινέζου στην Ελλάδα ασφαλώς θα φρόντισαν ώστε να οργανωθεί μια αντίστοιχη έκθεση ενός σημαντικού Ελληνα στην Κίνα. Πράγμα που δυστυχώς ποτέ και κανένας από όσους προσκαλούν  δημιουργούς από άλλες χώρες δεν έκανε. Τι διάολο, λοιπόν, σημαίνει η φράση «πολιτιστικές ανταλλαγές»;                                        

Αυτοί οι χρήσιμοι για τον πολιτισμό άνθρωποι (κι εδώ μιλώ για τους μεγάλους συλλέκτες, τους διευθυντές μουσείων, τους χορηγούς και τους εκάστοτε υπουργούς Πολιτισμού) πρέπει να κατανοήσουν τον κίνδυνο που περικλείει η αγαθή τους πρόθεση να εκπαιδεύσουν τον φιλότεχνο Ελληνα ή τον νέο έλληνα καλλιτέχνη με σύγχρονα ευτυχώς, αλλά ξένα προς την πραγματικότητά μας πρότυπα, χωρίς να τους εξηγήσουν σαφώς ότι τα έργα της τέχνης δημιουργούνται κάτω από ορισμένες κοινωνικές, ιστορικές, οικονομικές ακόμα και κλιματικές συνθήκες και όλα μαζί συνθέτουν την εικόνα του κόσμου μας. Αρα: Ναι στην πληροφόρηση, όχι στην ανούσια και αυτοκτονική μίμηση. «Donnant – donnant» λένε οι Γάλλοι! Θα μου πείτε «βρε Τσόκλη, ακόμη δεν κατάλαβες τους συμπατριώτες σου, δεν κατάλαβες ότι το παιχνίδι έχει από χρόνια χαθεί;». Το ξέρω, αλλά δεν θέλω να το δεχτώ. Γιατί μέσα μου κλαίει κάποιος Χαλεπάς, κάποιος Παρθένης, κάποιος Κανιάρης, κάποιος Λάππας κάποιοι νεότεροι, ίσως και κάποιος αγέννητος ακόμα δικός μας δημιουργός. Ας μη γίνει παρεξήγηση. Δεν υπερασπίζομαι καμιά ελληνικότητα. Η λέξη μάλιστα ελληνικότητα με απωθεί. Μιλάω για μια αντικειμενική και αναπόφευκτη πραγματικότητα. Αλλιώς, ας ξενιτευτούμε ξανά κι ας ενταχθούμε ξανά σε άλλες πραγματικότητες μήπως και διασωθούμε.

Στα πολλά χρόνια που παρακολουθώ (με ενδιαφέρον ομολογώ) το φαινόμενο της τέχνης έχω βεβαιωθεί πια πως κάθε καλλιτεχνικό έργο (καλό, κακό, κάτι ανάμεσό τους…), αφού το επεξεργαστώ με αγάπη (ανάλυση, αποδόμηση, και ποτέ εν θερμώ), μου προσφέρει πάντα ένα ευεργετικό δώρο. Αυτό ένιωσα και στην έκθεση του Αϊ Ουέιουεϊ. Ιδέες πήγαν κι ήρθαν, ανακατατάξεις, πολιτικές, καλλιτεχνικές, πολιτισμικές, ιστορικές. Πολύς πλούτος.

Αρχίζουμε, λοιπόν. Πρώτο δωράκι από την έκθεση, κάτι που ψιλοήξερα, ότι δηλαδή δεν μπορείς να αξιολογήσεις έναν καλλιτέχνη από ένα μικρό κομμάτι του έργου του. Εχω παρακολουθήσει τη δουλειά του Ουέιουεϊ, που αναμφισβήτητα είναι ένας σημαντικός δημιουργός. Πρέπει να καταλάβουμε όμως ότι δεν ισχύουν τα μέτρα και τα σταθμά άλλων εποχών. Βλέποντας μια γωνιά από έναν πίνακα του Ρέμπραντ ή του Ρενουάρ, σχεδόν έχουμε δει όλο το μεγαλείο τους. Εδώ χρειάζεται περισσότερα για να καταλάβεις. Δεύτερον, η Ελλάδα φαίνεται πως είναι ένα μέρος που μπορεί να αποσταθεροποιήσει εύκολα έναν καλλιτέχνη ο οποίος δεν διαθέτει αντισώματα μεσογειακής τρέλας. Και τρίτο και μεγαλύτερο κέρδος ήταν η διαπίστωση ότι αυτό που υποπτευόμουν πάντα επαληθεύτηκε. Οτι δηλαδή ο καλλιτέχνης έχει να διαλέξει ανάμεσα σε δυο δρόμους για να εκφραστεί: ή τον δρόμο του «γονιού» ή τον δρόμο του «παιδιού». Ο κινέζος ακτιβιστής ξεκάθαρα, αφού ταυτίστηκε με τον μικρό Αϊλάν αν και μεσήλικος (πόσο ζηλεύω τους Κινέζους που η ηλικία τους είναι ακαθόριστη), έχει κάθε δικαίωμα να απενοχοποιηθεί, να προσεταιριστεί την αθωότητα, την αγιότητα, την έλλειψη ευθυνών αφήνοντάς με άναυδο στη γωνία που διάλεξα να είμαι «γονιός», κι έτσι δεν μπορώ να κλαφτώ ούτε να τσιρίξω παρά να αναλάβω το μερίδιο της ευθύνης μου ως μέτοχος στα εγκλήματα που γίνονται μπροστά στα μάτια μας φωνάζοντας (από μέσα μου): ΗΠΑΤΗΘΗΝ. Απέξω μάς τα δείχνει κάθε βράδυ η τηλεόραση.

Ο Αϊ Ουέιουεϊ είναι ένας επιθετικός καλλιτέχνης. Είχε την ατυχία να γεννηθεί σε ένα απολυταρχικό καθεστώς. Σε τέτοια κράτη – ακόμη και στην Αμερική το είδα – η αστυνομία έχει μεγάλη δικαιοδοσία πάνω στους πολίτες με το πρόσχημα της ευταξίας. Αλλιώς πώς θα τιθασεύσεις τόσα εκατομμύρια; Στην Κίνα, δε, αυτό ισχύει σε μεγαλύτερο βαθμό επειδή είναι ένα κράτος που προέρχεται από το σκληρό καθεστώς του Μάο Τσε Τουνγκ. Είδα ένα βίντεο που κυκλοφορεί στο YouΤube όπου ο Αϊ Ουέιουεϊ τσακώνεται, τα βάζει με την αστυνομία. Είναι τολμηρό για κάποιον που έχει περάσει από φυλακή και μάλιστα σε ένα τόσο σκληρό καθεστώς. Δείχνει ότι δεν το βάζει κάτω. Κάτι που διακρίνεται και μέσα από τη δουλειά του. Η μαχητικότητά του, δηλαδή, αναδύεται από τον πολυέλαιο ή μια σχεδία στο νερό μέχρι τις φωτογραφίες που επέλεξε να εκθέσει (που δεν είναι δικές του). Δεν με τρέλαναν τα έργα του. Εκανε έργο τα σωσίβια τη στιγμή που στην Ελλάδα τα ζούμε κάθε μέρα. Εχει μια ματιά, είναι πολύ καλός τεχνίτης, αλλά δεν έχει τη μεγάλη ευαισθησία. Βγάζει στα έργα του τη δύσκολη ζωή που πέρασε. Από όλες αυτές τις σκληρές δημιουργίες προχωράει η τέχνη και η τεχνολογία (η οποία αντιγράφει την τέχνη). Αυτό που θέλω όμως να τονίσω είναι ότι ακόμη και ο πιο μέτριος καλλιτέχνης έχει κάτι να προσφέρει στην κοινωνία. Αυτός ο κινέζος δημιουργός μέσα από τα έργα του δίνει το καλλιτεχνικό στίγμα της προσωπικής του ζωής αλλά – με ένα έμμεσο τρόπο – και το πώς θα ήθελε να είναι ο κόσμος. Είναι αξιοζήλευτος ο τρόπος που δουλεύει τα υλικά του. Και τα ξύλινα και τα μαρμάρινα έργα του – όπως η  κάμερα παρακολούθησης – είναι καλοφτιαγμένα. Δεν ξέρω αν τα σχεδιάζει και τα δουλεύει ο ίδιος ή τα δίνει σε άλλον. Με κάποιον τρόπο η έκθεσή του με πήγε στην Ελλάδα του 1960. Και κάτι άλλο: πριν από λίγο παρατήρησα ότι εδώ στα καφέ ήταν πολιτικοί, μεγαλοδημοσιογράφοι, καλλιτέχνες. Ο κόσμος ξέρει πού θα πάει για να «δειχθεί»…