Κηφισός, το κλιματιστικό της Αθήνας

Σε διάδρομο κλιματισμού μέσα στην πόλη που θα βελτιώσει το μικροκλίμα της καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου μπορεί να μετατραπεί ο Κηφισός. Αυτό πιστεύουν οι μελετητές από την ομάδα Περιβάλλοντος και Βιωσιμότητας του Συνδέσμου Αποφοίτων Βρετανικών Πανεπιστημίων με επικεφαλής τον αρχιτέκτονα – πολεοδόμο και πρόεδρο του Συνδέσμου Βασίλη Ζώτο, που συνέταξαν τη μελέτη για την ανάπλαση του Κηφισού.

Τα μέλη της ομάδας εργασίας θεωρούν ότι μέσω των παρεμβάσεων στον Κηφισό η Αττική μπορεί να αποκτήσει ένα επίμηκες πάρκο 25 χλμ. με επιφάνεια 2.500 στρεμμάτων, το οποίο μπορεί να λειτουργήσει και ως πόλος τουρισμού που θα τονώσει την αξία γης των ζωνών που διασχίζει το ποτάμι.

Σήμερα ο Κηφισός μπαζώνεται, γίνεται χώρος βιομηχανικών αποβλήτων και αστικών λυμάτων, περιφράζεται και αφήνεται στο έλεος της εγκατάλειψης.

«Η εικόνα μπορεί να αλλάξει αλλά όχι από τη μια στιγμή στην άλλη» λέει στα «ΝΕΑ» ο Βασίλης Ζώτος που τη δεκαετία του ’60 συνέβαλε στην αξιοποίηση των περιοχών γύρω από τον Τάμεση.

Θα χρειαστεί μια 20ετία για την ολοκλήρωση του εγχειρήματος, αλλά χωρίς Κτηματολόγιο και πολιτική βούληση να σταματήσουν οι καταπατήσεις τίποτα δεν μπορεί να γίνει, τονίζει.

«Στον Τάμεση το πρόβλημα άρχισε να συζητείται από το ’69. Την περίοδο 1971-72 άρχισαν οι εργασίες και ακόμη συνεχίζονται. Στην Ελλάδα δεν έχουμε μάθει να σκεπτόμαστε και να σχεδιάζουμε σε βάθος χρόνου» συμπληρώνει.

Ανάπλαση σε τρεις περιοχές

Η έρευνα προβλέπει ένα σχέδιο ανάπτυξης σε τρεις περιοχές κατά μήκος του Κηφισού. Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο Βασίλης Ζώτος, απαραίτητη προϋπόθεση είναι να προχωρήσουν η ακριβής οριοθέτηση του ποταμού, η απομάκρυνση των καταπατητών μαζί με τις ρυπογόνες χρήσεις αλλά και η δραστηριοποίηση των τοπικών κοινοτήτων για τη διαχείριση και προστασία του ποταμού. Ειδικότερα:

Για την περιοχή Α: Πρόκειται για το βόρειο τμήμα του Κηφισού (Λυκόβρυση, Αχαρνές) που περιλαμβάνει τη θεσμοθετημένη αλλά παραβιασμένη ζώνη προστασίας του ποταμού.

Στο τμήμα αυτό, ο Κηφισός βρίσκεται στη φυσική του μορφή, δεν έχει υποστεί μεγάλες καταστροφές. Για εδώ προτείνεται η ανάπτυξη σε μορφή φυσικού δρυμού με στόχο την ανάδειξη του ποταμού σε προορισμό αναψυχής, άθλησης και επαφής με τη φύση.

Για την περιοχή Β: Νότια της Αττικής Οδού ο Κηφισός διέρχεται μέσα από κατοικημένες περιοχές (Νέα Φιλαδέλφεια, Νέα Χαλκηδόνα). Πρόκειται για μια νεκρή ζώνη που υποβιβάζει σημαντικά την ποιότητα ζωής των κατοίκων εκατέρωθεν της κοίτης. Προτείνεται ανάπτυξη υπό μορφή αστικού πάρκου με στόχο τη δημιουργία ενός φυσικού πόλου αναφοράς και σύνδεσης των παραποτάμιων περιοχών με ένταξη του Κηφισού στον αστικό ιστό.

Για την περιοχή Γ: Είναι το τμήμα του ποταμού που εκτείνεται κάτω από την υπερυψωμένη γέφυρα του Κηφισού (Αιγάλεω, Ταύρος). Γι’ αυτή την περιοχή προτείνονται πλατφόρμες δραστηριοτήτων και κοινωνικής επαφής ώστε ο ποταμός να ενώνει αντί να χωρίζει μετατρέποντας όλη τη ζώνη (κάτω από τη λεωφόρο) σε πολύβουες νεανικές κυψέλες.

Οπως αναφέρεται στο κείμενο της μελέτης, σε ορίζοντα 20ετίας είναι εφικτή η αποκατάσταση του ποταμού και του παραποτάμιου περιβάλλοντος με καθαίρεση του αυτοκινητόδρομου και επέκταση του πάρκου έως τη θάλασσα, όπως έγινε στη Σεούλ στη Ν. Κορέα.

Ο σχεδιασμός για την υλοποίηση της μελέτης

Σύμφωνα με τον Βασίλη Ζώτο, προκειμένου να αναπτυχθούν οι προαναφερόμενες περιοχές πρέπει να ακολουθηθεί ένας συγκεκριμένος σχεδιασμός, ο οποίος βασίζεται σε τρία επίπεδα: περιβάλλον και τεχνολογία, χρήσεις και εξοπλισμός, επιχειρηματικότητα και δραστηριότητες.

Το πρώτο επίπεδο του σχεδιασμού προβλέπει, μεταξύ άλλων, εκτενείς φυτεύσεις ενδημικών φυτών, εξυγίανση της κοίτης του ποταμού, συλλογή, επανάχρηση όμβριων υδάτων για άρδευση, διαχείριση απορριμμάτων και χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας όπως για παράδειγμα φωτοβολταϊκά για τον φωτισμό.

Το δεύτερο επίπεδο περιλαμβάνει τη δημιουργία συνδετήριων αξόνων με περιμετρικούς χώρους όπως πλατείες, εκκλησίες και σχολεία. Επιπλέον, δημιουργούνται πεζόδρομοι, ποδηλατόδρομοι και πεζογέφυρες αλλά και συγκοινωνιακές ρυθμίσεις και χώροι στάθμευσης οχημάτων.

Το τρίτο επίπεδο αφορά τη δημιουργία χώρων τέχνης και πολιτισμού (υπαίθριοι κινηματογράφοι και θέατρο, μουσεία ιστορίας Κηφισού κ.ά.), αναψυκτηρίων και χώρων περιβάλλοντος και τεχνολογίας.

Οπως αναφέρεται στην έκθεση, οι χώροι αυτοί θα αναπτυχθούν από ιδιώτες οι οποίοι διαθέτοντας μέρος των εσόδων τους από τη λειτουργία της επιχείρησης θα είναι υπεύθυνοι για τη διαχείριση και συντήρηση του περιβάλλοντος χώρου και τμήματος του πάρκου.

Η μελέτη προβλέπει να τοποθετηθούν στην παραποτάμια περιοχή υδρόφιλα φυτά που ευδοκιμούν κοντά σε όχθες ποταμού. Για τη συγκράτηση των οχθών προτείνεται η κατασκευή ξύλινων φρακτών από ιτιά, που αποτρέπουν τη διάβρωση του εδάφους.  Σε μικρή απόσταση από την παραποτάμια ζώνη ο σχεδιασμός προβλέπει τη φύτευση θάμνων και δένδρων. Στο όριο με την εθνική οδό τα φυτά μπορούν να προστατεύσουν την περιοχή από τον θόρυβο. Παράλληλα, προτείνεται η ανάπτυξη συστήματος συλλογής, διαχείρισης και ανακύκλωσης του νερού εντός του πάρκου, με το οποίο θα ελέγχεται η ποσότητα του νερού του ποταμού τον χειμώνα και θα συλλέγονται τα όμβρια ύδατα από τις οδούς των παράπλευρων περιοχών για άρδευση αλλά και δροσισμό το καλοκαίρι.

Τα οφέλη από την ανάπλαση

Σύμφωνα με τους μελετητές, τα οφέλη από την ανάπλαση του ποταμού είναι τόσο περιβαλλοντικά όσο και κοινωνικά και οικονομικά.

– Θα αυξηθεί το χαμηλό ποσοστό πρασίνου ανά κάτοικο στην Αθήνα.

– Θα μειωθεί η θερμοκρασία στο Λεκανοπέδιο – ειδικότερα των παραποτάμιων περιοχών – από 2 έως 5 βαθμούς Κελσίου.

– Θα ενισχυθούν οι σχέσεις των τοπικών κοινωνιών.

– Θα αυξηθούν οι αξίες της γης και των ακινήτων στις παραποτάμιες περιοχές.

– Θα δημιουργηθεί ένας νέος τουριστικός πόλος.

– Θα δημιουργηθούν νέες θέσεις εργασίας κατά την κατασκευή και λειτουργία.

Προκειμένου όλες οι παρεμβάσεις για την ανάπλαση του Κηφισού να μην παραμείνουν πολεοδομικές ασκήσεις επί χάρτου, οι μελετητές προτείνουν την πιλοτική εφαρμογή της μελέτης σε ένα τμήμα του Κηφισού έτσι ώστε να γίνουν περισσότερο κατανοητά όσα προτείνονται.

Ο χώρος που έχει επιλεγεί, χωρίς μέχρι σήμερα να έχει γίνει κάτι, είναι στην περιοχή του Κόκκινου Μύλου, μεταξύ των πυκνοκατοικημένων περιοχών της Νέας Φιλαδέλφειας και των Αγίων Αναργύρων όπου ο Κηφισός περνάει μέσα από μια παραμελημένη ζώνη πρασίνου 70 στρεμμάτων και μήκους 1.500 μέτρων.

Στόχος είναι η επανένταξη του Κηφισού στον αστικό ιστό και η ενσωμάτωση των περιοχών εκατέρωθεν της κοίτης στην καθημερινή ζωή της κοινότητας ως ενιαίος χώρος εκτόνωσης, αναψυχής και χαλάρωσης, ανοιχτός και προσβάσιμος σε όλους.

Η σημασία των ρεμάτων

Σημαντική θέση στον ανασχεδιασμό της πόλης κατέχουν τα ρέματα με ανοιχτές τις κοίτες τους. Πλέον, σύμφωνα με τους ειδικούς, έχει αποδειχθεί ότι η διευθέτησή τους ήταν πολύ καλή ιδέα. Κι αυτό επειδή όταν κλείνεις το ρέμα, η ζέστη από το χώμα αντανακλάται πολύ πιο εύκολα στους τσιμεντένιους όγκους. Τα ξεμπαζωμένα ρέματα δημιουργούν διαύλους για να κυκλοφορούν τα αέρια ρεύματα. Επίσης το κλείσιμό τους ευθύνεται για τις πλημμύρες των περιοχών που γειτνιάζουν με αυτά.

Στη μελέτη για την ανάπλαση του Κηφισού, ο σχεδιασμός προβλέπει η φύτευση να γίνει με τέτοιο τρόπο ώστε να επιτρέπει στους επικρατούντες βόρειους – βορειοανατολικούς ανέμους του Λεκανοπεδίου να κινηθούν κατά μήκος του ποταμού και να φθάσουν στην καρδιά της πόλης.

Τα ρεύματα αέρα που δημιουργούνται ψύχονται περνώντας διά μέσου της φύτευσης αλλά και των συστημάτων δροσισμού και επιστρέφουν στην πόλη σε χαμηλότερη θερμοκρασία, μειώνοντας τις επιπτώσεις της αστικής θερμικής νησίδας.

Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι από εδώ και πέρα ίσως να έχουμε μικρότερο αριθμό έντονων βροχοπτώσεων αλλά μεγαλύτερες ποσότητες νερού. Αυτό, σε συνδυασμό με την έλλειψη χώματος από την έντονη τσιμεντοποίηση που παρατηρείται σχεδόν παντού στο Λεκανοπέδιο και ιδίως στα δυτικά προάστια, δημιουργεί ορμητικούς χείμαρρους που παρασύρουν τα πάντα στο διάβα τους.

Σύμφωνα με τους ειδικούς, πριν από χρόνια – προτού εντατικοποιηθεί η τσιμεντοποίηση – το 80% της βροχής το απορροφούσε το χώμα και μόλις το 20% κατέληγε στη θάλασσα. Σήμερα, το ποσοστό αυτό έχει αλλάξει σημαντικά.

Οπως αναφέρει ο ομότιμος καθηγητής Πολεοδομίας στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ) Γιάννης Πολύζος, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο οι δομημένες επιφάνειες της Αθήνας κάλυπταν περίπου το 25% της έκτασης του Λεκανοπεδίου. Μετά το 1975 το 75% καλύφθηκε από δομημένες επιφάνειες και δρόμους – δίκτυα, ενώ οι ελεύθεροι χώροι αποτελούν μόλις το 4%.

Αριστεία

Το Βασιλικό Πολεοδομικό Ινστιτούτο της Βρετανίας ζήτησε από τους μελετητές να υποβάλουν τη μελέτη για να συμπεριληφθεί με άλλες μελέτες στην κατηγορία Διεθνώς Αριστες Πολεοδομικές Μελέτες (Projects of International Planning Excellence)