Η ανάμνηση μιας εποχής που θεωρούσαμε αιώνια

Αυτούς τους καιρούς που η Ευρώπη αποσυντίθεται, πλανιέται στον αέρα ένα άρωμα νοσταλγίας, η αμυδρή ανάμνηση μιας εποχής που θεωρούσαμε αιώνια. Ο προαναγγελθείς θάνατος της Ευρώπης είναι λίγο σαν το τέλος των αυτοκρατοριών, που πέφτουν χωρίς να το καταλαβαίνουμε. Η Γηραιά Ηπειρος επιστρέφει στο σύμπαν του εβραίου αυστριακού συγγραφέα Στέφαν Τσβάιχ, στοιχειωμένο καθώς ήταν από το αυστροουγγρικό μεγαλείο της περιόδου προ του 1914. «Ηταν η χρυσή εποχή της ασφάλειας» έγραφε ο Τσβάιχ στην αυτοβιογραφία του «Ο κόσμος του χθες – Αναμνήσεις ενός Ευρωπαίου» το 1941, πριν αυτοκτονήσει στην εξορία του στη Βραζιλία. «Ολα στην αυστριακή μας μοναρχία έμοιαζαν θεμελιωμένα πάνω στη διάρκεια και το ίδιο το κράτος φαινόταν ως ο απόλυτος εγγυητής αυτής της μονιμότητας. Κανείς δεν περίμενε πολέμους, επαναστάσεις, αναταραχή. Κάθε ακραίο γεγονός, κάθε βιαιότητα έμοιαζαν σχεδόν αδύνατα σε μια εποχή ορθολογισμού».

Εναν αιώνα αργότερα, κάθε αίσθηση ασφάλειας έχει εξαφανιστεί. Ο παραλογισμός κυριαρχεί. Η χρυσή εποχή της Ευρώπης έχει παρέλθει. Η υπόσχεσή της για ευημερία, ενσαρκωμένη από το ευρώ, τον κανόνα του χρυσού του 21ου αιώνα, διαψεύδεται από τις κρίσεις που διαιωνίζονται και τη μαζική ανεργία∙ η πολιτική της φιλοδοξία, η οικοδόμηση μιας «ολοένα και στενότερης ένωσης ανάμεσα στους ευρωπαϊκούς λαούς», όπως ορίζει η Συνθήκη της Ρώμης του 1957, τσακίζεται πάνω στην άνοδο των λαϊκισμών και την απειλή ενός Brexit, προέκταση του γαλλικού «Οχι» στο δημοψήφισμα του 2005∙ το μήνυμα ειρήνης της διαψεύδεται από την επιστροφή του εξωτερικού (Συρία, Ρωσία) και εσωτερικού πολέμου με την ισλαμική τρομοκρατία. Ακόμα χειρότερο: η Ευρώπη, που δέχθηκε με τόση υπερηφάνεια το Νομπέλ Ειρήνης το 2012, απαρνιέται την υπόσχεση αφοσίωσης στις αξίες της που έδωσε πάνω στα ερείπια των δύο Παγκοσμίων Πολέμων: τι έχει να προσφέρει στον κόσμο όταν εμπιστεύεται στους Τούρκους τη φύλαξη των πυλών της και την ανάσχεση της προσφυγικής ροής;

Θνητή, λοιπόν, η Ευρωπαϊκή Ενωση, όπως ήταν η Αυστροουγγαρία αλλά και η  Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία του Γερμανικού Εθνους, εκείνη του Ναπολέοντα ή του Καρλομάγνου; Ο φιλόσοφος Μπερνάρ-Ανρί Λεβί απαντά καταφατικά, χωρίς δισταγμό: «Η Ευρώπη έχει ήδη πεθάνει πολλές φορές. Μπορεί να πεθάνει και πάλι αν συνεχίσουμε να είμαστε οκνηροί Ευρωπαίοι, αν νομίζουμε πως το μόνο που χρειάζεται να κάνει προκειμένου να υπάρχει είναι να αφήσει την Ιστορία να την παρασύρει. Τίποτα δεν είναι ποτέ χαραγμένο σε μάρμαρο». Στις Βρυξέλλες, οι βετεράνοι του ευρωπαϊκού μηχανισμού είναι περισσότερο επιφυλακτικοί. «Η ιδέα της παρακμής και της πτώσης των αυτοκρατοριών ασκεί μια μαγευτική δύναμη» διαβεβαιώνει ο Πιερ Σελάλ, μόνιμος αντιπρόσωπος της Γαλλίας στην ΕΕ. «Το να βάζουμε κάθε τρεις μέρες τίτλο τη διάλυση της Ευρώπης, την κατάρρευσή της, είναι γελοίο. Το πρωινό Thalys είναι γεμάτο κόσμο που έρχεται να διαπραγματευτεί με την Κομισιόν».

Οι δύο αυτές δηλώσεις δεν είναι αντικρουόμενες: η πρακτική, χειροπιαστή Ευρώπη υπάρχει. Ο βρετανικός πραγματισμός του Ντένις ΜακΣέιν, πρώην υπουργού Ευρωπαϊκών Υποθέσεων του Τόνι Μπλερ, ακούγεται ορθός: «Το όνειρο της ομοσπονδιακής Ευρώπης έχει πεθάνει, αλλά δεν πιστεύω πως οι πολίτες της ΕΕ είναι πρόθυμοι να εγκαταλείψουν τα low-cost αεροπορικά ταξίδια και όλα τα απτά πλεονεκτήματα που προσφέρει». Αυτή η «απτή» Ευρώπη, ωστόσο, είναι ανίκανη να αντεπεξέλθει στις νέες προκλήσεις που αντιμετωπίζει, ενώ η πολιτική της ενσάρκωση απορρίπτεται από τους λαούς. Η Ευρώπη αποδεικνύεται απελπιστικά ανίκανη να κάνει το πολιτικό άλμα που προσδοκούσαν οι ιδρυτές πατέρες. Σύνοψη του παλιού ευρωβουλευτή Ντανιέλ Κον – Μπεντίτ: «Αν αρχίσει να συρρικνώνεται ολοένα και περισσότερο σε μια μεγάλη αγορά, θα έχουμε μια Ευρώπη ζωντανή – νεκρή. Η Ευρώπη – αγορά μπορεί να επιβιώσει για καιρό, δεν θα είναι όμως σε θέση να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις – θα τις υφίσταται».

Ενα βράδυ στο γύρισμα του αιώνα, στη διάρκεια μιας ζωηρής συζήτησης, ο ευρωπαίος επίτροπος Πασκάλ Λαμί και ο κεντρώος ευρωβουλευτής Ζαν-Λουί Μπουρλάνζ είχαν φανταστεί ένα αστυνομικό μυθιστόρημα με τίτλο «Σκοτώσαμε την Ευρώπη» και είχαν ριχτεί στην αναζήτηση του ενόχου: ενός άγγλου λόρδου, ενός γάλλου εθνολαϊκιστή ή ενός γερμανού βιομηχάνου. Μπορεί, πράγματι, να φανταστεί κανείς πολλούς τρόπους θανάτου της Ευρώπης: μέσω του πολέμου, μέσω των αξιών, μέσω των πολιτών, μέσω του ευρώ, μέσω του δικαίου. Η πλέον ύπουλη απειλή για την Ευρώπη, ωστόσο, είναι ο κίνδυνος μιας αργής πορείας προς την ασημαντότητα.

Το είδαμε με την Αυστρία που επιχείρησε, στην υπόθεση της μεταναστευτικής κρίσης, να ανασυγκροτήσει την παλαιά της αυτοκρατορία, κλείνοντας τον βαλκανικό διάδρομο από κοινού με την Ουγγαρία και τη Σλοβενία κατά τη Σύνοδο της Βιέννης, τον Φεβρουάριο του 2016. «Αυτή η Σύνοδος γελοιοποίησε την Ευρώπη. Ενσαρκώνει τον κίνδυνο ενός σιωπηλού θανάτου, με ευρωπαϊκές συνόδους που συνεχίζουν να γίνονται, αλλά μέσα στο κενό, χωρίς πια συνέπειες στον πραγματικό κόσμο» επισημαίνει ο Μπερνάρ-Ανρί Λεβί. «Το μαύρο σενάριο είναι η απώλεια της επιρροής, της συνάφειας. Οι ευρωπαϊκές αξίες διαλύονται μέσα στον μεγάλο κόσμο του αύριο, χάνουμε την ταυτότητά μας, αυτό που μας διαχωρίζει από τους Ρώσους, τους Αμερικανούς ή τους Κινέζους», λέει ο Πασκάλ Λαμί.

Το «ριμπάουντ», η ανάκαμψη, εξαρτάται από μια ικανότητα επίδειξης ηγετικών προσόντων – που απουσιάζει φριχτά.

Τύφλωση και αποτυχία
Ηδη από τον Δεκέμβριο του 2013, μεσούσης της ελληνικής κρίσης και έχοντας διαβάσει τους «Υπνοβάτες» του Κρίστοφερ Κλαρκ που αφηγείται την τύφλωση των ευρωπαίων ηγετών πριν από το 1914, η Ανγκελα Μέρκελ προειδοποιούσε τους εταίρους της στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο: «Απέτυχαν όλοι, και αυτό οδήγησε στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο». Περιμένοντας μια γαλλογερμανική πρωτοβουλία, όπως περιμένουμε τον Γκοντό, η τελευταία λέξη ανήκει στον Ντανιέλ Κον-Μπεντίτ: «Η Ευρώπη δεν έχει καμία ελπίδα, αλλά εμείς την ελπίδα θα τη δικαιώσουμε».