Αγορά τέχνης: ωραίο μου πλυντήριο

Εκατομμύρια δολάρια, έργα τέχνης που θα ζήλευαν τα μεγαλύτερα μουσεία του κόσμου με τις πλέον περιζήτητες καλλιτεχνικές υπογραφές. Φοροδιαφυγή, ξέπλυμα χρήματος, χειραγώγηση της αγοράς. Νομικά κόλπα συζύγων που θέλουν να μειώσουν το ποσό της διατροφής ενόψει διαζυγίου, ολιγάρχες που ακριβοπληρώνουν πίνακες για να βελτιώσουν το κοινωνικό τους προφίλ και να εξαφανίσουν το μαύρο χρήμα από τους λογαριασμούς τους και συλλέκτες που θέλουν να διασφαλίσουν το κληροδότημά τους προβλέποντας τις μάχες των επιγόνων. Διαδρομές σκοτεινές, νήματα που μπερδεύονται τόσο ώστε τελικά να μην μπορεί να εντοπιστεί ποιος είναι ο αγοραστής και ποιος ο πωλητής. Εργα τέχνης που αλλάζουν χέρια χωρίς να μετακινηθούν ούτε κατά ένα εκατοστό.

Είναι μόνο μερικές από τις ιστορίες που είδαν το φως μετά τη διαρροή των περιβόητων πλέον Panama Papers. Εκεί όπου στα 11,5 εκατ. έγγραφα που διέρρευσαν από νομική εταιρεία του Παναμά εμπλέκονται από τον ρώσο δισεκατομμυριούχο Ντμίτρι Ριμπολόβλεφ ώς το ζεύγος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή. Και από τους ιδιοκτήτες του υψηλού κύρους μουσείου, την οικογένεια Τίζεν – Μπορνέμιτσα της Ισπανίας έως την «κόκκινη βασίλισσα», την καναδή μεγιστάνα των μέσων μαζικής ενημέρωσης Λουίζ Μπλουάν, αλλά και μία από τις εγγονές του Πάμπλο Πικάσο, τη Μαρίνα Ρουίθ.

Κι αν οι υποθέσεις έγιναν λίγο – πολύ γνωστές τις προηγούμενες ημέρες όταν οι αποκαλύψεις βρίσκονταν στο ζενίθ τους, το ερώτημα της επόμενης ημέρας είναι: γιατί η αγορά της τέχνης είναι από τις πρώτες και τις μεγαλύτερες που κινείται στις υπόγειες διαδρομές – νόμιμες ή παράνομες – των υπεράκτιων εταιρειών; Το κίνητρο είναι πάντα η φοροδιαφυγή ή η εξασφάλιση ορισμένων έργων από πιθανούς κληρονόμους που ίσως τα διεκδικήσουν παρά την επιθυμία των κατόχων τους;

ΜΠΟΥΒΙΕ ΚΑΙ ΡΙΜΠΟΛΟΒΛΕΦ. Οι αριθμοί μιλούν από μόνοι τους. Κι ας πάρουμε ως παράδειγμα τον άνθρωπο που πούλησε τους περισσότερους πίνακες – έργα των Πικάσο, Μοντιλιάνι, Μονέ, Ντεγκά, Ρόθκο – στον ρώσο κροίσο Ντμίτρι Ριμπολόβλεφ. Τον έμπορο τέχνης Ιβ Μπουβιέ. Ολα άρχισαν με έναν πίνακα του Γκογκέν, που είχε αγοράσει προς 9,5 εκατ. δολάρια και τον μεταπούλησε προς 11,3 εκατ. δολάρια στον Ρώσο. Γρήγορα όμως έγινε πιο τολμηρός στα κέρδη του πουλώντας για 34,4 εκατ. δολάρια έναν Πικάσο που είχε αποκτήσει προς 4,8 εκατ. δολάρια. Και ενώ τα κέρδη είχαν πάρει την ανιούσα για τον έμπορο τέχνης, έφτασε στο σημείο να του πουλήσει έναν Ρόθκο προς 189 εκατ. δολάρια αποκομίζοντας κέρδος 109 εκατ. δολάρια, ενώ οι δικηγόροι του Ριμπολόβλεφ εκτιμούν ότι ο Μπουβιέ έχει υπερχρεώσει τον πελάτη του λίγο περισσότερο από ένα δισ. δολάρια!

Νόμιμες ή παράνομες αυτές τις προσαυξήσεις δεν θα μπορούσε ποτέ να τις βρει κάποιος στην αγορά που λειτουργεί με διάφανους όρους. Οταν όλοι έχουν ταυτοχρόνως την ίδια πληροφορία τα περιθώρια κέρδους είναι πολύ μικρά, καθώς μπορεί κάποιος να εκμεταλλευτεί τις ελάχιστες στιγμές ανάμεσα στην αγορά και στην πώληση. Μεγαλύτερα είναι τα ποσοστά κέρδους στην αγορά ακινήτων, όχι όμως εντυπωσιακά καθώς ο διαμεσολαβητής εισπράττει το 2%-3% της συναλλαγής.

Στον κόσμο της τέχνης, αντιθέτως, στην πιο διάφανη διαδικασία της αγοράς, τους οίκους δημοπρασιών ο πωλητής είθισται να επιβαρύνεται με 12% και ο αγοραστής με 20%, ενώ η συνολική προμήθεια μπορεί να ξεπεράσει και το 30%. Αν πρόκειται για ιδιωτική συναλλαγή, εκεί τα ποσοστά του μεσάζοντα ανεβαίνουν ανάλογα με τα ποσά που θα διακινηθούν.  

Το μυστικό για τις δοσοληψίες τόσο μεγάλων ποσών είναι η μυστικότητα με την οποία υλοποιούνται. Και υπάρχουν ορισμένοι λόγοι που δικαιολογούν αυτή την κρυψίνοια. Διότι μπορεί κάποιος να μη θέλει να κοινοποιήσει ότι πάνω από τον καναπέ του κρέμεται ένα έργο που κοστίζει 100 εκατ. δολάρια.

Ο Μπουβιέ ωστόσο είχε ειδικότητα, κατά πώς φαίνεται, στο να ιδρύει υπεράκτιες εταιρείες ώστε να μπερδεύει τα ίχνη της προέλευσης ενός έργου ή του αγοραστή στον οποίο κατέληξε. Κατά συνέπεια, ούτε ο μεν γνωρίζει σε ποια τιμή πωλήθηκε το έργο του ούτε ο δε τι ποσό εισέπραξε ο πωλητής σε σχέση με εκείνο που ο ίδιος κατέβαλε.

Ο ΠΙΚΑΣΟ. Φήμες, κουτσομπολιά και κερδοσκοπία αποτελούν τα καύσιμα της αγοράς της τέχνης, ενώ στα πλεονεκτήματά της είναι το γεγονός ότι μπορεί το αντικείμενο του πόθου να μη μετακινηθεί καθόλου, αλλά να παραμείνει σε μια αποθήκη ελεύθερης ζώνης (freeport) αλλάζοντας απλώς ιδιοκτήτη. Mια ενδιαφέρουσα παράμετρος είναι η πλήρης αντιστροφή του νόμου της προσφοράς και της ζήτησης. Τις υψηλές τιμές τις πιάνουν όχι τα σπάνια έργα, αλλά εκείνα με υπογραφές παραγωγικότατων ζωγράφων όπως ο Πικάσο. Ο λόγος; Οταν το έργο δεν ενδιαφέρει τον ιδιοκτήτη του αισθητικά αλλά μόνο με οικονομικούς όρους, τότε θέλει να είναι ανταλλάξιμο και ρευστοποιήσιμο άμεσα καθώς στον καμβά δεν βλέπει παρά χαρτονομίσματα και θέλει να γνωρίζει ανά πάσα στιγμή πόσο αξίζει. Για να συμβεί αυτό πρέπει η αγορά των έργων του συγκεκριμένου καλλιτέχνη να είναι ενεργή.

Η υπόθεση των Panama Papers δεν αποκάλυψε άγνωστες πτυχές στην αγορά της τέχνης. Εφερε στο φως λεπτομέρειες που αρκετοί πιθανόν δεν γνώριζαν, πτυχές των πολύπλοκων διαδρομών που δεν είχαν έως τώρα ξεδιπλωθεί ούτε καν στους άμεσα εμπλεκομένους. Και κυρίως απέδειξε ότι ίσως ποτέ άλλοτε δεν διακινήθηκαν τόσο μεγάλα ποσά στην αγορά της τέχνης.