Η εποχή των αποκαλύψεων

Η εβδομάδα που τελειώνει θα μείνει στην Ιστορία. Διότι επιβεβαιώνει πως ζούμε στην εποχή των αποκαλύψεων. Η μεγαλύτερη διαρροή εγγράφων, τα λεγόμενα Panama Papers, αφορά περισσότερα από 11 εκατομμύρια αρχεία της νομικής εταιρείας Mossack Fonseca του Παναμά, όπου περιγράφονται πάμπολλες υποθέσεις ξεπλύματος χρημάτων και φοροαποφυγής από πελάτες της σε όλες σχεδόν τις χώρες του κόσμου.

Με αρχικό παραλήπτη των αποκαλύψεων τη γερμανική εφημερίδα «Ζιντόιτσε Τσάιτουνγκ» και με τη συνεργασία 100 ΜΜΕ σε όλο τον κόσμο, όλα αυτά που μαθαίνουμε θα έχουν τεράστιο αντίκτυπο, διότι εμπλέκουν πολλούς γνωστούς: από πλούσιους και ισχυρούς έως πολιτικούς και ποδοσφαιριστές. Αυτού του είδους οι διαρροές – που δεν θα ήταν δυνατές χωρίς την εξέλιξη της τεχνολογίας στην ψηφιακή εποχή – ταράζουν σε μεγάλο βαθμό το κατεστημένο. Λόγω του μεγάλου όγκου των πληροφοριών και της επεξεργασίας που απαιτείται, εδραιώνεται επίσης η μεταδημοσιογραφία – η συνεργασία εκατοντάδων δημοσιογράφων από όλο τον κόσμο μέσω της Διεθνούς Σύμπραξης Ερευνητών Δημοσιογράφων (ICIJ) προκειμένου να αποκαλυφθούν πρακτικές που προδίδουν τους φορολογουμένους παντού και συνήθως συγκαλύπτονται από την εξουσία.

Η αρχή έγινε τον Απρίλιο του 2010 από τον Αυστραλό Τζούλιαν Ασάνζ, ο οποίος είχε δημιουργήσει τον ιστότοπο Wikileaks τέσσερα χρόνια νωρίτερα. Μαζί με τους συνεργάτες του δημοσιοποίησαν ένα βίντεο που είχε τραβηχτεί από αμερικανικό πολεμικό ελικόπτερο κατά τη διάρκεια επίθεσης στη Βαγδάτη το 2007, στην οποία σκοτώθηκαν 10 πολίτες, μεταξύ αυτών και δύο Ιρακινοί που εργάζονταν για λογαριασμό του πρακτορείου ειδήσεων Reuters. H προβολή του βίντεο προκάλεσε τεράστιες αντιδράσεις. Λίγο αργότερα ο αμερικανός στρατιώτης Μπράντλεϊ Μάνινγκ συνελήφθη και καταδικάσθηκε σε φυλάκιση ως ο άνθρωπος που δημοσιοποίησε το βίντεο.

Την ίδια χρονιά, η ιστοσελίδα δημοσιοποίησε περίπου 77.000 απόρρητα έγγραφα του αμερικανικού στρατού για τον πόλεμο στο Αφγανιστάν και 400.000 αναφορές για περιστατικά κατά τον πόλεμο του Ιράκ, όπου αναφέρονταν συχνά περιπτώσεις βασανισμού κρατουμένων που είχαν συγκαλύψει οι αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις. Τον Νοέμβριο του 2010 αρχίζει η επιχείρηση που χάρισε στο Wikileaks παγκόσμια αναγνώριση: η δημοσιοποίηση περισσότερων από 250.000 διπλωματικών τηλεγραφημάτων που αποκάλυπταν τις μυστικές οδούς της αμερικανικής διπλωματίας από πέντε μεγάλα διεθνή έντυπα – «Νιου Γιορκ Τάιμς», «Γκάρντιαν», «Ελ Παΐς», «Σπίγκελ» και «Μοντ».

Στο μεταξύ ο Ασάνζ, εναντίον του οποίου εκδόθηκε διεθνές ένταλμα σύλληψης από τη Σουηδία, εγκαταλείπει τη χώρα. Σε κατ’ οίκον κράτηση στη Βρετανία και φοβούμενος ότι θα εκδοθεί στις ΗΠΑ όπου θα μπορούσε να αντιμετωπίσει ακόμα και τη θανατική καταδίκη, καταφεύγει τον Ιούνιο του 2012 στην πρεσβεία του Ισημερινού στο Λονδίνο, όπου βρίσκεται ακόμα.

Ο Εντουαρντ Σνόουντεν, συνεργάτης της NSA (της Εθνικής Υπηρεσίας Ασφαλείας των ΗΠΑ), προκάλεσε παγκόσμια καταιγίδα διοχετεύοντας στον Τύπο δεκάδες χιλιάδες ντοκουμέντα που αποκάλυπταν το μέγεθος των παρακολουθήσεων πολιτών σε όλο τον κόσμο από την υπηρεσία αυτή. Στις 5 Ιουνίου 2013 η βρετανική «Γκάρντιαν» αποκαλύπτει ότι η NSA έχει συλλέξει εκατομμύρια τηλεφωνικές καταγραφές μέσω της αμερικανικής εταιρείας Verizon, έπειτα από μυστική απόφαση δικαστηρίου. Ακολουθούν οι αποκαλύψεις στον διεθνή Τύπο: τεράστια συλλογή metadata (χρόνος τηλεφωνήματος, διάρκεια, τηλεφωνικοί αριθμοί) και emails, παρακολούθηση social media, κατασκοπεία εις βάρος μεγάλων ξένων εταιρειών και των γραφείων της ΕΕ, υποκλοπές συνομιλιών ξένων ηγετών (Μέρκελ, Ρουσέφ κ.λπ.).

Οι σύμμαχοι των ΗΠΑ αντέδρασαν έντονα. Ο πρόεδρος Ομπάμα διαβεβαίωσε ότι τα συγκεκριμένα προγράμματα ήταν νόμιμα, αλλά υποσχέθηκε μεγαλύτερη διαφάνεια και μεταρρυθμίσεις νόμων για την ηλεκτρονική παρακολούθηση. Κατηγορούμενος στις ΗΠΑ για κατασκοπεία και κλοπή κρατικών ντοκουμέντων, ο Εντουαρντ Σνόουντεν ζει στη Ρωσία από το 2013.

Η επιχείρηση Panama Papers αναδεικνύει από την περασμένη Κυριακή ένα τεράστιο σύστημα φοροαποφυγής σε διεθνή κλίμακα. Η έρευνα συντονίστηκε από τη Διεθνή Σύμπραξη Ερευνητών Δημοσιογράφων. Δεν ήταν όμως η πρώτη έρευνα για την ICIJ. Προηγουμένως είχε ασχοληθεί με τα Offshore Leaks για αποκαλύψεις σχετικά με φορολογικούς παραδείσους, με τα Lux Leaks για τη συμφωνία μεταξύ Λουξεμβούργου και πολυεθνικών ώστε να πληρώνουν λιγότερους φόρους και με τα Swiss Leaks για την εμπλοκή της ελβετικής θυγατρικής της βρετανικής τράπεζας HSBC για τη φοροδιαφυγή κάποιων πελατών. Με την ICIJ, που δημιουργήθηκε το 1997 με επικεφαλής τον αυστραλό δημοσιογράφο Τζέραρντ Ράιλ, συνεργάζονται 190 δημοσιογράφοι σε 65 χώρες.