Ο Τύπος ζει και ερευνά

Η διαφθορά στη FIFA, οι αποκαλύψεις του Εντουαρντ Σνόουντεν για τις εκτεταμένες παρακολουθήσεις, τα σκάνδαλα ντόπινγκ των αθλητών, το Wikileaks, το σκάνδαλο της HSBC, οι δωροδοκίες των Ολυμπιακών Αγώνων: αν η εξουσία μπορούσε, καμία από αυτές τις ιστορίες δεν θα είχε δει το φως της δημοσιότητας.

Και τώρα τα Panama Papers. Σύννεφο σκόνης υψώνεται καθώς άλλος ένας τοίχος στο οικοδόμημα της ανευθυνότητας καταρρέει. Δεν έχουμε καμία κυβερνητική υπηρεσία να ευχαριστήσουμε γι’ αυτό. Μόνο αυτόν που κάθε φορά κάνει την αποκάλυψη, ως ήρωας της ψηφιακής εποχής. Ομως ακόμα κι αυτός εξαρτάται από τον Τύπο, σχολιάζει στην «Γκάρντιαν» ο αρθρογράφος Σάιμον Τζένκινς.

Ο πολυβραβευμένος αμερικανός δημοσιογράφος και πρύτανης της Σχολής Δημοσιογραφίας του Πανεπιστημίου Κολούμπια Οσμπορν Ελιοτ μιλώντας κάποτε στους αποφοίτους τους αποκάλεσε υπερασπιστές του πρώτου άρθρου του αμερικανικού Συντάγματος και τους προέτρεψε να βγουν στον κόσμο και να κάνουν το σωστό που, κατά την άποψή του, είναι πιο σημαντικό από το έργο οποιουδήποτε βουλευτή ή γερουσιαστή. Οταν το συζητήσαμε, παρατηρεί ο Τζένκινς, τους είπα ότι αυτό δεν ισχύει για τους βρετανούς δημοσιογράφους ή για συναδέλφους από άλλες χώρες που δεν θεωρούνται ήρωες. «Ζούμε στους υπονόμους. Δουλειά μας είναι να φέρνουμε τη βρωμιά που υπάρχει στην πόρτα του κατεστημένου. Δεν λαδώνουμε τους τροχούς της δημοκρατίας. Ψάχνουμε στα σκουπίδια» γράφει ο Τζένκινς.

Ας πάρουμε το σκάνδαλο στη FIFA. Αν τόσοι πολλοί ήξεραν ότι η FIFA είναι διεφθαρμένη, ότι οι αθλητές ήταν ντοπέ και πολλά παιχνίδια ήταν στημένα, γιατί χρειάστηκαν οι αποκαλύψεις του βρετανικού Τύπου ώστε οι αμερικανικές Αρχές να προχωρήσουν σε συλλήψεις; Το ίδιο συμβαίνει σε πολλά κοινοβούλια που ποτέ δεν προχωρούν από μόνα τους σε μεταρρυθμίσεις. Αυτό γίνεται μόνο έπειτα από δημοσιογραφικές αποκαλύψεις.

Υψηλό κόστος. Η ερευνητική δημοσιογραφία είναι ακριβή. Για τις αποκαλύψεις του Wikileaks και του Σνόουντεν χρειάστηκε η συνεργασία δεκάδων δημοσιογράφων επί μήνες. Η όλη διαδικασία στοίχισε στην «Γκάρντιαν» περίπου 2 εκατ. στερλίνες. H έρευνα για την HSBC κόστισε μισό εκατομμύριο. Πιο πρόσφατα, όταν οι αποκαλύψεις ήταν διεθνούς ενδιαφέροντος, το κόστος περιορίστηκε με συνεργασίες δημοσιογράφων από πολλές χώρες. Ο πρώην διευθυντής της εφημερίδας Αλαν Ράσμπριτζερ παρατηρεί ότι «η διεθνής συνεργασία περιορίζει το κόστος, αυξάνει όμως τον κίνδυνο λογοκρισίας». Το υλικό που είχε ο Σνόουντεν τελικά δημοσιεύθηκε στις ΗΠΑ, όπου η κυβέρνηση και τα δικαστήρια είναι λιγότερο εχθρικά προς την ελευθερία του Τύπου.

Τις αποκαλύψεις του Σνόουντεν τις χειρίστηκε μια ομάδα βρετανικών, γερμανικών και αμερικανικών εφημερίδων. Την ιστορία με τα αρχεία του Παναμά χειρίστηκαν από κοινού η γερμανική εφημερίδα «Ζιντόιτσε Τσάιτουνγκ» και η Διεθνής Σύμπραξη Ερευνητών Δημοσιογράφων (ICIJ), με την υποστήριξη της «Γκάρντιαν» και του BBC. Η επιχείρηση απαιτούσε τη μελέτη ενός τεράστιου όγκου στοιχείων 2,6 terabytes, μεταξύ των οποίων 5 εκατ. emails. Η έρευνα αυτής της ιστορίας αποτελεί θαύμα της ψηφιακής τεχνολογίας. Δεν υπήρχε τίποτα που θα μπορούσε να κάνει μια κυβέρνηση για να τη σταματήσει. Παρότι το Διαδίκτυο έχει προκαλέσει προβλήματα στην οικονομική επιβίωση των εφημερίδων, έχει συμβάλει στη μάχη κατά της αδιαφάνειας.

Μέχρι τώρα λέγαμε ότι η χρυσή εποχή της ερευνητικής δημοσιογραφίας τελειώνει δίνοντας τη θέση της στη «δημοκρατία του Διαδικτύου». Οπως όμως απέδειξαν οι τελευταίες αποκαλύψεις, οι πολίτες πάντα θα θέλουν αξιόπιστη ενημέρωση για τον κόσμο που τους περιβάλλει. Και θα πληρώνουν γι’ αυτή με τον έναν ή τον άλλο τρόπο. «Ο Τύπος μπορεί να πεθάνει μια μέρα» σχολιάζει ο Τζένκινς. «Ομως όχι ακόμα. Πιο πολύ ανησυχώ για τη δημοκρατία».