Τα μισά νοικοκυριά κάτω από το όριο της φτώχειας

Η ελπίδα στα χρόνια της κρίσης. Λέξη πλέον ίσως άγνωστη για πολλούς πολίτες της Ελλάδας. Δεν είναι τυχαίο πως η χώρα υπήρξε πρωταθλήτρια: πήρε χρυσό μετάλλιο στη λίστα των χωρών όπου καταγράφηκε η μεγαλύτερη μείωση του δείκτη ευτυχίας τα τελευταία δέκα χρόνια. «Αν κάνουμε την υπόθεση εργασίας ότι ο ρυθμός αποκλιμάκωσης του ποσοστού ανεργίας θα παραμείνει σταθερός, τότε δεδομένων των δημογραφικών και άλλων παραμέτρων θα χρειαστούν 20 χρόνια, δηλαδή έως το 2036, ώστε η ανεργία να επιστρέψει στο 7,3% του Μαΐου 2008, πριν δηλαδή αρχίσει η οικονομική κρίση» αναφέρεται χαρακτηριστικά στην πρόσφατη έκθεση του ΙΝΕ-ΓΣΕΕ. Στη διαπίστωση αυτή συνηγορούν οι αριθμοί. Παρά τις μικρές μειώσεις του ποσοστού ανεργίας, ένας στους τέσσερις διαβιώνει υπό αυτό το καθεστώς. Το ποσοστό των ανέργων κλιμακώνεται όσο μικραίνουν οι ηλικιακές κατηγορίες. Το υψηλότερο ποσοστό (58,1%) εμφανίζεται στις ηλικίες 15 έως 19 ετών και το δεύτερο υψηλότερο (47,7%) στις ηλικίες 20 έως 24 ετών. Βάσει μάλιστα μελέτης του ΟΟΣΑ του 2016, στην Ελλάδα ο κίνδυνος της ανεργίας φτάνει στο 36,8% το 2013, ενώ ο συνδυασμός κάλυψης και αναπλήρωσης του εισοδήματος κατά τη διάρκεια της ανεργίας δεν υπερβαίνει το 13%. Από τις χώρες του ΟΟΣΑ μόνο η Ελλάδα και δευτερευόντως η Ισπανία αντιμετωπίζουν εξάλλου πολύ υψηλή εργασιακή ανασφάλεια (πάνω από 30% και 25% αντίστοιχα, δεδομένου ότι ο μέσος όρος διαμορφώνεται στο 8,4%). Ενα άλλο στοιχείο που σημειώνεται στην έκθεση του ΙΝΕ-ΓΣΕΕ είναι το γεγονός ότι το ποσοστό εξασφάλισης από την ανεργία στην Ελλάδα είναι από τα χαμηλότερα στον ΟΟΣΑ, με εξαίρεση την Τουρκία και το Μεξικό, χώρες με πολύ χαμηλότερο κατά κεφαλήν ΑΕΠ.

Μερική απασχόληση, εκ περιτροπής εργασία

Η εικόνα δεν είναι καλύτερη και για όσους εξακολουθούν να κατέχουν κάποια θέση εργασίας. Δεν είναι μόνο το τσουνάμι των φόρων, όπου τα 6 στα 10 ευρώ που εισπράττουν εξανεμίζονται στη φορολογία. Σύμφωνα με την Τράπεζα της Ελλάδος, παρά την επιβράδυνση στη μείωση των αμοιβών το 2015, το γεγονός αυτό αποδίδεται κυρίως στην αύξηση της μισθωτής απασχόλησης, που κινήθηκε με ανοδικό ρυθμό 2,6% το εννεάμηνο Ιανουάριος – Σεπτέμβριος 2015. Αντιθέτως, το ίδιο διάστημα οι αμοιβές εξαρτημένης εργασίας μειώθηκαν κατά 3,6%, δηλαδή περισσότερο από ό,τι το 2014.

Παράλληλα, ο αριθμός των προσλήψεων μερικής απασχόλησης και εκ περιτροπής εργασίας αυξάνεται διαχρονικά με ανάλογη υποχώρηση των προσλήψεων πλήρους απασχόλησης. Η ποσοστιαία αναλογία τους στο σύνολο των προσλήψεων μεταξύ 2009 και 2015 υπερδιπλασιάζεται.

Το 2009, οι προσλήψεις με ευέλικτες μορφές εργασίας αντιστοιχούσαν στο 21% του συνόλου των προσλήψεων, ενώ το 2015 αντιστοιχούν στο 55%. Την περίοδο 2014 – 2015 μάλιστα οι νέες προσλήψεις με μερική απασχόληση είναι αυξημένες κατά 19,6% και με εκ περιτροπής εργασία κατά 45,6%.

Είναι επίσης ενδεικτικό πως ενώ το 2008 το 41,6% των μερικώς απασχολουμένων δήλωνε ότι δεν μπορούσε να βρει πλήρη απασχόληση, το ποσοστό αυτό εκτινάσσεται το 2015 στο 69,4%. Η χειροτέρευση των όρων εργασίας αποδεικνύεται και από τον χρόνο απασχόλησης.

Το τρίτο τρίμηνο του 2008, μόλις το 2% των εργαζομένων απασχολείτο περισσότερο από το κανονικό του ωράριο, με το ποσοστό αυτό να φτάνει στο 85% την αντίστοιχη περίοδο του 2015.

Αποτέλεσμα; Ο φαύλος κύκλος της κρίσης περνάει στην κατανάλωση. «Αν και η ιδιωτική κατανάλωση παρέμεινε σε ανοδική τροχιά το πρώτο εννεάμηνο του 2015, αξιοσημείωτη είναι η υστέρηση της δαπάνης των νοικοκυριών, σε σχέση με τα προ κρίσης επίπεδα» επισημαίνεται στην έκθεση της Τραπέζης της Ελλάδος βάσει των στοιχείων της ΕΛΣΤΑΤ.

Ειδικότερα, το εννεάμηνο του 2015 σε σχέση με την αντίστοιχη περίοδο του 2009 η ιδιωτική κατανάλωση μειώθηκε κατά περίπου 23%, αντανακλώντας μεταξύ άλλων και την επιδείνωση του βιοτικού επιπέδου των καταναλωτών.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ερευνας Οικογενειακών Προγραμματισμών 2014 και εκείνης του 2010, καταδεικνύεται μείωση της μέσης μηνιαίας δαπάνης των νοικοκυριών κατά 494 ευρώ, ενώ σημειώνεται και μετατόπιση της δαπάνης από διαρκή αγαθά (επίπλωση, είδη ένδυσης) και αναψυχή (ξενοδοχεία, μεταφορές) προς αγαθά και υπηρεσίες που καλύπτουν βασικές ανάγκες (είδη διατροφής και στέγαση).

Το ποσοστό των νοικοκυριών που αδυνατεί να καλύψει έκτακτες αλλά αναγκαίες δαπάνες αυξήθηκε από 26,6% το 2009 σε 51,8% το 2014, ενώ εκείνο που δυσκολεύεται να πληρώσει εμπρόθεσμα λογαριασμούς αυξήθηκε από 28,7% σε 46,4%. Χαρακτηριστικό επίσης της υποβάθμισης της ποιότητας ζωής των πολιτών τα τελευταία έτη είναι ότι σχεδόν 33% των νοικοκυριών στη χώρα στερούνται επαρκούς θέρμανσης στο σπίτι έναντι 15,7% το 2009. Παράλληλα, ένα στα δύο νοικοκυριά δεν είναι σε θέση να κάνει διακοπές διάρκειας μιας εβδομάδας τον χρόνο.

Ο δείκτης της απόλυτης φτώχειας

Κάποιοι ωστόσο βρίσκονται σε απολύτως μειονεκτική θέση. Δεν συζητούν για κάλυψη βασικών αναγκών ή θέρμανση, πόσω δε μάλλον για διακοπές. Τα στοιχεία δείχνουν πως σε σχέση με το 2010 ο δείκτης της απόλυτης φτώχειας αυξήθηκε κατά 30 ποσοστιαίες μονάδες έως το 2014.

Συγκεκριμένα, 48% των νοικοκυριών διαβιούν πλέον κάτω από το όριο της φτώχειας, ενώ το 20,9% αδυνατεί να καλύψει βασικές ανάγκες, ποσοστό που αυξάνεται σε 43,4% για τους ανέργους. Σύμφωνα πάντως με την Ερευνα Εισοδήματος και Συνθηκών Διαβίωσης των Νοικοκυριών (EU-SILK) 2014 της ΕΛΣΤΑΤ, ως προς τη μείωση του ποσοστού φτώχειας, τα κοινωνικά επιδόματα συμβάλλουν κατά 3,9%. Αισθητά μεγαλύτερη, 26,2%, είναι η συμβολή της καταβολής συντάξεων στη μείωση φτώχειας.

Τη μεγαλύτερη μείωση δαπανών κοινωνικής προστασίας σε σχέση με τα λοιπά κράτη-μέλη της ΕΕ παρουσιάζει η Ελλάδα στο διάστημα 2009 – 2012.

Οι δαπάνες αυτές περιορίζονται κατά 13,7% στη χώρα, όταν στην Ισπανία η μείωση διαμορφώνεται στο 6,6%, στην Πορτογαλία στο 6,3% και στην Ιταλία στο 3,5%. «Η εξέλιξη αυτή μαρτυρά τη συρρίκνωση και την αποδυνάμωση του κοινωνικού κράτους, σε μια εποχή μάλιστα που η ανάγκη για παροχή υπηρεσιών πρόνοιας σε μεγάλο αριθμό πολιτών κρίνεται επιβεβλημένη εξαιτίας των οικονομικών επιπτώσεων» αναφέρει η έκθεση ΙΝΕ-ΓΣΕΕ. Ειδικότερα, μετά την πληρωμή συντάξεων 17,2% των ατόμων ηλικίας άνω των 65 ετών διατρέχει κίνδυνο φτώχειας, έναντι 31% των παιδιών ηλικίας έως 17 ετών και 27,5% των ατόμων ηλικίας 18 έως 64 ετών που λαμβάνουν επιδόματα.

Αυτό υποδεικνύει πως ακόμη και αφού πληρωθούν τα κοινωνικά επιδόματα, η φτώχεια φαίνεται πλέον να μετατοπίζεται από την ομάδα των ηλικιωμένων προς την ομάδα των νεότερων ζευγαριών με παιδιά, αλλά και προς τους νέους εργαζομένους και ακόμη περισσότερο στους ανέργους.

Σε κάθε περίπτωση, αν δεν καταβάλλονταν κοινωνικά επιδόματα και συντάξεις, ο κίνδυνος φτώχειας στην Ελλάδα το 2013 θα υπερδιπλασιαζόταν: αντί 22,1% θα ήταν 52,2%!

«Στη δημόσια συζήτηση κρίνεται επομένως σημαντικός ο ρόλος τόσο του επανασχεδιασμού της πολιτικής των κοινωνικών μεταβιβάσεων, ώστε να καταστούν περισσότερο αποτελεσματικές στην καταπολέμηση της φτώχειας, όσο και του εκπαιδευτικού συστήματος στην παροχή ίσως ευκαιριών συμμετοχής στη μαθησιακή διαδικασία όλων των βαθμίδων στους μαθητές, που, λόγω κοινωνικού αποκλεισμού, αντιμετωπίζουν περιορισμούς» σημείωσε ο διοικητής της Τραπέζης της Ελλάδος Γιάννης Στουρνάρας, κατά την παρουσίαση της έκθεσής του για το 2015.

Εχθρικό φορολογικό περιβάλλον

Και ο (φαύλος) κύκλος συνεχίζεται. Η καθαρή κερδοφορία των επιχειρήσεων μειώθηκε το 2015 στα 533,6 εκατ. ευρώ έναντι 622,5 εκατ. ευρώ το προηγούμενο έτος και το περιθώριο καθαρού κέρδους υποχώρησε στο 3%.

«Η Ελλάδα σήμερα είναι από τις χώρες της Ευρώπης με το πιο εχθρικό φορολογικό περιβάλλον για τις επιχειρήσεις. Η συνολική επιβάρυνση φτάνει το 52% των εσόδων τους, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό σε γειτονικές ανταγωνίστριες χώρες της ΕΕ, όπως η Βουλγαρία και η Κύπρος, δεν ξεπερνά το 27%» δήλωσε ο πρόεδρος του ΕΒΕΑ Κωνσταντίνος Μίχαλος.

Η «οικονομία της γνώσης»
Από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 καθιερώθηκε ο όρος «οικονομία της γνώσης». Με αυτόν τον τρόπο θέλησαν να καταδείξουν τη σχέση μεταξύ οικονομίας της αγοράς και των γνώσεων των πολιτών. «Βασικό επιχείρημα είναι ότι η οικονομία που συσσωρεύει υψηλής ποιότητας ανθρώπινο κεφάλαιο νέμεται τους καρπούς της τεχνολογικής προόδου, βελτιώνει την παραγωγικότητα και ανταγωνιστικότητά της και επιδεικνύει υψηλό και διατηρήσιμο ρυθμό οικονομικής ανάπτυξης» επεσήμαιναν. Ωστόσο, στα χρόνια της κρίσης, η τάση μετανάστευσης Ελλήνων που αποτελούν το «ανθρώπινο κεφάλαιο» της χώρας έχει γίνει μόνιμη τάση: «Διαρροή» ή «έξοδος εγκεφάλων» (γνωστές στην παγκόσμια κοινότητα ως brain drain ή exodus). Κάπως έτσι, περισσότεροι από 223.000 νέοι ηλικίας 25 έως 39 ετών έφυγαν από τη χώρα στο διάστημα 2008-2013.