Η λογοτεχνία μετά το Αουσβιτς

Οπως όλοι οι μεγάλοι συγγραφείς που μετέφεραν στα βιβλία τους το βάρος της εβραϊκότητας ο Ιμρε Κέρτες «συγχώρησε, αλλά δεν ξέχασε». Συγχώρησε την κοινοτοπία του Κακού που κατέκτησε και τη δική του πατρίδα – γεννήθηκε στη Βουδαπέστη το 1929 -, αλλά δεν ξέχασε να την περιγράψει. Δεν ξέχασε κυρίως τη δική του εμπειρία ως 15χρονου επιζήσαντος του Αουσβιτς και του Μπούχενβαλντ, γεγονός που αναπόφευκτα φόρτισε το έργο του και με την ενοχή του καταδικασμένου σε θάνατο που τελικά δραπετεύει μετρώντας τις απώλειες των δικών του. «Τις τελευταίες δυο τρεις μέρες, οι μπότες των Ες Ες βροντούσαν στους δρόμους του στρατοπέδου, ακούγονταν ουρλιαχτά, πυροβολισμοί. Ενα μεσημέρι ακούστηκε τελικά από τα μεγάφωνα ότι όλοι οι στρατιώτες των Ες Ες υποχρεούνταν να εγκαταλείψουν το στρατόπεδο και μάλιστα “ανυπερθέτως”. Λίγες ώρες αργότερα ακούστηκε από μακριά ο θόρυβος της μηχανής των νικηφόρων τεθωρακισμένων αρμάτων μάχης του στρατηγού Πάτον. Τη νύχτα εκείνης της ημέρας πέταξαν σε κάθε κρεβάτι μια πλάκα σοκολάτα Hershey κι ένα πακέτο Lucky Strike. Στην κουζίνα μαγείρευα πηχτό γκούλας. Το καταβροχθίσαμε με λαιμαργία, το βαρύ εκείνο φαγητό όμως προκάλεσε σε πολλούς τον θάνατο. Ηταν 11 Απριλίου». Αυτές είναι οι τελευταίες ώρες του Κέρτες στο στρατόπεδο συγκέντρωσης, έτσι όπως τις περιγράφει στο «Φάκελος Κ – μία έρευνα» (Καστανιώτης, μετάφραση Γιώτα Λαγουδάκου), για την κυκλοφορία του οποίου είχε επισκεφθεί και την Αθήνα τον Μάιο του 2007. Η εναλλαγή της θανάσιμης απειλής με τις αχτίδες ελπίδας και την ανατροπή μιας ολόκληρης ζωής θα λειτουργήσει σαν κλειδί και στην υπόλοιπη βιβλιογραφία του συγγραφέα, ο οποίος μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο θα μεταφράσει Νίτσε, Φρόιντ, Βιτγκενστάιν και Κανέτι.

ΤΡΑΥΜΑΤΑ ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ. Είναι η Μεσευρώπη (Mitteleuropa), για να θυμηθούμε τον Κλάουντιο Μάγκρις, που αναστοχάζεται το τραυματικό παρελθόν της, απορρίπτει τον αφορισμό του Αντόρνο «μετά το Αουσβιτς δεν υπάρχει ποίηση» και μετατρέπει τις πληγές της σε εμπειρίες. «Οταν κάποιος γράφει για το Αουσβιτς πρέπει να γνωρίζει ότι – τουλάχιστον κατά μία συγκεκριμένη έννοια – ακυρώνει τη λογοτεχνία. Θέλω να πω ότι μετά το Αουσβιτς δεν έχει συμβεί τίποτα που να μπορούσε να ακυρώσει το Αουσβιτς… Με το Ολοκαύτωμα συνειδητοποίησα την κατάσταση του ανθρώπου, τον τελευταίο σταθμό της μεγάλης περιπέτειας στην οποία περιήλθε ο άνθρωπος της Ευρώπης ύστερα από 2.000 χρόνια ηθικής και πολιτισμικής ιστορίας». Με αυτά τα λόγια ο πρώτος Ούγγρος που κέρδισε Νομπέλ χαιρέτισε το κοινό κατά την τελετή απονομής του βραβείου το 2002. Αργότερα ωστόσο κατήγγειλε τη «βαλκανοποίηση» της πατρίδας του και τη σοβιετική επιρροή. Το πρώτο του μυθιστόρημα μάλιστα, το 1960, με τον τίτλο «Ενας άνθρωπος δίχως πεπρωμένο» (Καστανιώτης, 2003) για τον αγώνα επιβίωσης σε στρατόπεδο συγκέντρωσης κόπηκε από την κομμουνιστική λογοκρισία, παρά το γεγονός ότι περίπου 500.000 ούγγροι Εβραίοι εξοντώθηκαν από τους Ναζί. Τα τελευταία χρόνια της ζωής του ο Κέρτες επέλεξε να μείνει στο Βερολίνο, πριν επιστρέψει τελικά στη Βουδαπέστη υποφέροντας από τη νόσο του Πάρκινσον.

Στα ελληνικά κυκλοφορούν ακόμη τα βιβλία: «Αστυνομική ιστορία» (2007) από τον Κέδρο, «Εγώ, ένας άλλος» (2002), το σπαρακτικό «Καντίς για ένα αγέννητο παιδί» (2003), «Εκκαθάριση» (2004) – τα τρία τελευταία από τον Καστανιώτη.