«Ιστορική ακρίβεια δεν υπάρχει στο σινεμά»

Ο πολιτισμός συναντά τη ζωή μόνο στην τουαλέτα! Μια αναδρομή στην ιστορία του γαλλικού πολιτισμού, από τον 18ο αιώνα και μετά, μέσα από την «άτυπη» συνεργασία του διευθυντή του Μουσείου του Λούβρου Ζακ Ζοζάρ και του γερμανού αξιωματικού Φραντς Γκραφ Βολφ-Μέτερνιχ κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, με στόχο τη διάσωση των θησαυρών του μουσείου από τους Ναζί. Θέμα ιδιαίτερο, θα πείτε. Και πού να δείτε πώς έχει κινηματογραφηθεί από τον Αλεξάντρ Σοκούροφ, τον φημισμένο σκηνοθέτη της «Ρωσικής κιβωτού», ο οποίος επιστρέφει με άλλη μια φιλόδοξη παραγωγή όπου τα όρια της ιστορικής – μα και της κινηματογραφικής – αλήθειας μοιάζει να διευρύνονται θεαματικά. Η ταινία βέβαια προσπαθεί να ρίξει φως στην εποχή, εξερευνώντας τη σχέση των Γάλλων με τους κατακτητές αλλά και τις διαθέσεις των Ναζί σε σχέση με τα αγάλματα και άλλα εκθέματα του Λούβρου, που όπως λέγεται στο τρέιλερ έχουν μεγαλύτερη αξία από την ίδια τη Γαλλία. «Η κιβωτός των ανθρώπων» πηγαίνει όμως πέρα από τα γεγονότα, προσπαθώντας να αναλύσει τη σχέση των Γάλλων με την τέχνη και την προσφορά τους σε αυτήν. Ορίστε τι μας είπε ο ίδιος ο Σοκούροφ.

Η εξουσία δείχνει να είναι μία από τις σταθερές προβληματικές σας. Είναι και αυτός ένας τρόπος για να εξερευνήσετε την ανθρώπινη φύση;

Για τους ανθρώπους γενικότερα δεν ξέρω. Είναι όμως ένας καλός τρόπος για να καταλάβω περισσότερο τους άντρες – γιατί συνήθως αυτοί βρίσκονται στην εξουσία. Το σημαντικότερο ερώτημα βέβαια είναι πάντα το ίδιο: σε ποια χέρια βρίσκεται η εξουσία και γιατί τα χέρια αυτά αποδεικνύονται τελικά πολύ αδύναμα για να τη διαχειριστούν. Είναι μια πραγματικότητα από την οποία δεν μπορούμε να κρυφτούμε. Ελάχιστοι κυβερνήτες με μυαλό πέρασαν από αυτόν τον κόσμο. Οι περισσότεροι ήταν (και είναι) αφόρητα νάρκισσοι και εγωιστές.

Ποια ήταν η επιθυμία σας όταν ξεκινήσατε να προετοιμάζετε αυτή την ταινία;

Προσπαθώ πάντα, πριν γράψω μια λέξη και πριν γυρίσω ένα καρέ, να «αισθανθώ» την Ιστορία, να την καταλάβω. Σπάνια κατανοούμε την Ιστορία. Να φέρω ένα παράδειγμα: ας θυμηθούμε την εποχή του Ναπολέοντα. «Διάολο» τον αποκαλούσαν. Χιλιάδες άνθρωποι έχασαν τις ζωές τους για χάρη του, σε πολλές χώρες του κόσμου. Με άλλα λόγια, ήταν ένας δολοφόνος. Σήμερα, δεν το βλέπουμε έτσι. Δεν βλέπουμε έναν δολοφόνο, αλλά έναν κυβερνήτη. Λένε πως ήταν μια μεγάλη προσωπικότητα, πως ψήφισε νέους νόμους, πως άλλαξε τη Γαλλία. Παρ’ όλα αυτά, ήταν ένας δολοφόνος! Τι καταλαβαίνουμε τελικά εμείς από την Ιστορία;

Αναρωτιέμαι πόση σημασία έχει η ιστορική ακρίβεια στο σινεμά σας.

Σχεδόν καμία. Και, προσέξτε, η λεγόμενη ιστορική ακρίβεια είναι από μόνη της μια αμφιλεγόμενη έννοια. Ποιος θα βρεθεί σήμερα να επιβεβαιώσει αυτά που έχουν γραφτεί; Προφανώς μάρτυρες δεν υπάρχουν. Κι αν υπήρχε ένας, πάλι δεν θα μπορούσαμε να τον εμπιστευτούμε. Αυτό φυσικά ισχύει και όταν βλέπεις μια ταινία: καλό είναι να έχεις μια κάποια απόμακρη σχέση με την «αλήθεια» της. Τελικά, ούτε την Ιστορία μπορεί κανείς να εμπιστεύεται, ούτε τον σκηνοθέτη μιας ταινίας! Μόνο την καρδιά του!

Τι άφησε πίσω της τελικά η εποχή του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού;

Επανάσταση, φιλοδοξία και κυρίως συσσώρευση χρημάτων.

Πόσο εύκολο είναι σήμερα το να βρίσκετε χρηματοδότες για δουλειές τόσο φιλόδοξες καλλιτεχνικά όσο οι δικές σας;

Δύσκολο. Μόνο στην Ευρώπη μπορούμε να μαζέψουμε κάποια χρήματα. Ευγνωμονώ τους γερμανούς, γάλλους και ολλανδούς συμπαραγωγούς μου. Επίσης ευγνωμονώ και τον έλληνα διανομέα. Και γι’ αυτόν θα είναι δύσκολο. Γιατί η ταινία «απαιτεί» ένα κοινό «διαφωτισμένο».

Πόσα έχουν αλλάξει από τη δημόσια επιστολή σας προς τον πρόεδρο της Ρωσίας, τον Βλαντίμιρ Πούτιν, πριν από περίπου δύο χρόνια;

Τι να σας πω, στη Ρωσία συνέχεια κάτι αλλάζει. Από την Τσετσενία λαμβάνουμε άσχημα νέα, σχεδόν καθημερινά. Είναι μια περιοχή ισλαμικής επιρροής όπου, για παράδειγμα, οι δημοσιογράφοι υποφέρουν. Τα πάντα είναι στον αέρα στη Ρωσία, νιώθω συχνά πως ζω σε διαστημόπλοιο.

Πόσο διαφορετικές τελικά είναι οι έννοιες του πολιτισμού και της ζωής και πού συναντιούνται;

Κοιτάξτε, σίγουρα συναντιούνται στην τουαλέτα (γέλια). Ο άνθρωπος κουβαλά το βάρος της φυσικής του κατάστασης, όχι της πνευματικής, και αυτό είναι μια πραγματικότητα που πρέπει να δεχτούμε: στο τέλος, η φύση μας θα νικήσει κι εμείς θα πεθάνουμε. Οσες βιβλιοθήκες, μα και όσες εκκλησίες κι αν επισκεφτούμε, τίποτα δεν αλλάζει επί της ουσίας. Ακόμα κι ένας άγιος κάποια στιγμή θα πάρει την τελευταία του αναπνοή. Με το τέλος της φυσικής μας ζωής τελειώνει και η όποια πνευματική μας ύπαρξη.

Μετά τη «Ρωσική κιβωτό», πώς κρίνετε σήμερα την ψηφιακή επανάσταση, όπως αυτή δείχνει να «εξαφανίζει» το φιλμ;

Οι έρευνες που έχουμε κάνει στα κρατικά μας αρχεία έδειξαν πως ένα νεγκατίφ μιας ταινίας μπορεί να αντέξει δεκαπλάσιο χρόνο απ’ ό,τι ένα ψηφιακό αρχείο. Ενα κινηματογραφικό έργο τέχνης λοιπόν, ακόμη κι αν έχει γυριστεί ψηφιακά, μπορεί να διασωθεί μόνο σε φιλμ. Το ερώτημα βέβαια είναι αν αξίζει να σωθεί.

INFO
Η ταινία «Η κιβωτός των ανθρώπων» προβάλλεται από σήμερα στους κινηματογράφους Ααβόρα, Αστυ, Διάνα, Αθήναιον Cinepolis. Η κριτική της δημοσιεύεται στη διπλανή σελίδα