Η γλωσσική περιουσία

Δεν ξέρω τι λέει η τοπική παράδοση όταν αναφέρεται στον παροιμιακό λόγο «οι Χιώτες πάνε δυo – δυo». Ξέρω όμως τι ζημιά κάνανε δύο λόγιοι, αξιόλογοι πάντως, Χιώτες στην ελληνική γλώσσα και εν γένει στον νεοελληνικό πολιτισμό. Ο Κοραής και ο Ψυχάρης. Και οι δύο αυτοί ξενιτεμένοι από την εφηβική τους ηλικία και μόνιμοι κάτοικοι Παρισίων, μακριά δηλαδή από τις εστίες τους και την εξέλιξη της γλώσσας και μάλιστα στην εποχή που η Ελλάδα αρχίζει να ψελλίζει και να διατυπώνει τις πρώτες μετά 400 χρόνια ελεύθερες και ανεξάρτητες προοπτικές της, αποφασίζουν και «διατάσσουν» από την ξενιτιά πώς πρέπει να γράφουμε και να μιλάμε τη γλώσσα μας. Λες και ένας λαός ολόκληρος δεν είχε γλώσσα και δεν τη μνημείωσε σε σημαντικά λόγια και λαϊκά κείμενα.

Και οι δύο ενάντια σε κάθε επιστημονική και γλωσσικά τεκμηριωμένη γνώση αποφάσισαν να επέμβουν και να διορθώσουν την τρέχουσα γλώσσα. Είναι μάλιστα η εποχή που έχει εμφανιστεί στην Ευρώπη μια τρελή ιδέα. Αναφέρομαι στις τεχνητές γλώσσες, με το επιχείρημα (άκρως προοδευτικό δα!) πως οι εθνικές γλώσσες χωρίζουν τους λαούς, ενώ υπάρχει ανάγκη για έναν κοινό παγκόσμιο γλωσσικό κώδικα επικοινωνίας. Ανάμεσα στην πνευματική δράση Κοραή και Ψυχάρη ξεφύτρωσε η εσπεράντο, στην οποία μάλιστα μεταφράστηκαν και όλα τα αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ιδρύθηκαν λέσχες, κυκλοφόρησαν λεξικά και γραμματικές, συντακτικά της τεχνητής γλώσσας και τα πάντα έπεσαν σε μια τρύπα στο νερό! Ακόμη και σήμερα οι εσπεραντιστές είναι κάτι συμπαθητικοί συνάνθρωποι που ασχολούνται με κάτι ανάλογο με τους συλλέκτες μαυρόασπρης πεταλούδας!

Ο Κοραής και ο Ψυχάρης με το πρόσχημα ότι η ελληνική γλώσσα έχει «μολυνθεί» από ξένες λέξεις λόγω της ιστορικής της μοίρας (ιταλικά, τουρκικά, αραβικά, αλβανικά, κουτσοβλάχικα δάνεια) έπρεπε να αποκαθαρθεί (Κοραής) και να προσεγγίσει το ήθος του δημοτικού τραγουδιού (Ψυχάρης). Ετσι, οι δύο αυτοί αξιόλογοι κατά τα άλλα λόγιοι με την πετριά του Γλωσσικού Μεσσία, κατασκεύασαν δύο γραπτές γλώσσες που δεν μιλήθηκαν ποτέ από κανέναν Ελληνα. Το κακό είναι πως βρέθηκαν εκπαιδευτικά προγράμματα και λογοτέχνες που εντάχθηκαν στα δύο «κινήματα» του «καθαρισμού» και του «μαλλιαρισμού», με αποτέλεσμα να υποστεί ιδίως η ελληνική νεολαία, μέσω της εκπαίδευσης, γλωσσική λοβοτομή!

Οι δύο μεγάλες γλωσσικές παραδόσεις με έργα γιγάντων, η Κρητική και η Επτανησιακή, συκοφαντήθηκαν. Φώναζε μέσα από τον «Διάλογο» για τη γλώσσα ο Σολωμός: «Δεν έχω στον νου μου τίποτε άλλο πάρεξ ελευθερία και γλώσσα» και γελοιοποιούσε τον κοραϊστή γλωσσαμύντορα συνομιλητή του·  ένας ολόκληρος λαός στην Κρήτη, γριούλες που δεν ήξεραν ανάγνωση, τραγουδούσαν τον «Ερωτόκριτο» και ο Κοραής χαρακτήριζε το μείζον νεοελληνικό έπος: «Χυδαίο»!

Την ώρα που ο Μακρυγιάννης γράφει τα «Απομνημονεύματά» του και ο Χουρμούζης τα ουρανοκατέβατα για νέο αμύητο στο θέατρο κοινό θεατρικά του αριστουργήματα, ο Βυζάντιος στη «Βαβυλωνία», ένα έξοχο θεατρικό σατιρικό έργο, υπονομεύει την εξαίσια και χαρισματική ποικιλία των ντοπιολαλιών και προπαγανδίζει το κοραϊκό γλωσσικό ιδεολόγημα.

Αφού ένας Ανατολίτης, ένας Κρητικός, ένας Ρουμελιώτης, ένας Πελοποννήσιος, ένας Ζακύνθιος, ένας Αρβανίτης και ένας αρχαϊστής δεν μπορούν να συνεννοηθούν και κουμπουριάζονται επειδή ο ήχος μιας λέξης σε μερικούς σημαίνει κάτι χυδαίο, πρέπει να κατασκευάσουμε μια άλλη γλώσσα, μια πολυτελή κουρελού αντλώντας λέξεις από την ελληνική διαχρονία.  

Σκέφτομαι συχνά πώς θα είχε αναπτυχθεί και εξελιχθεί η γλωσσική μας περιουσία αν η λογοτεχνία μας μετά την Επανάσταση, αυτό το γνωστό εγκληματικό σχίσμα που μας ταλάνισε εκατόν πενήντα χρόνια, είχε αφομοιώσει και γονιμοποιηθεί από τον «Ερωτόκριτο», την «Ερωφίλη», τον «Γύπαρι», τη «Βοσκοπούλα». Τη μετάφραση της «Βατραχομυομαχίας» του Ομήρου (;) από τον Βηλαρά, τον Σολωμό και τον Μακρυγιάννη.

Πάντως, για να έρθω και στα δικά μου ενδιαφέροντα, τη λύση την έδωσε το θέατρο και μάλιστα το λογοτεχνικό κίνημα του νατουραλισμού και το ιδίωμα της ηθογραφίας. Συνεχίζοντας το επίτευγμα του Χουρμούζη, του Σοφοκλή Καρύδη, του Αγγελου Βλάχου, οι ποιητές και οι θεατρογράφοι του δραματικού ειδυλλίου, του κωμειδυλλίου, της πολιτικής σάτιρας και της νεογέννητης επιθεώρησης έμπασαν την ομιλουμένη μέσω της σκηνής στη νομιμότητα, ενώ η γενιά του ’80 (Παλαμάς κ.ά.) καθιέρωσε το ποιητικό λεξιλόγιο όπως το εισηγήθηκε ο Σολωμός. Ας μην ξεχνάμε πως τον Κάλβο τον έφερε στην κυρίως Ελλάδα ο Παλαμάς (1896) και τον Καβάφη ο μέγας γλωσσικός ισορροπιστής Ξενόπουλος (1909).

Παρ’ όλα αυτά η κατασυκοφάντηση των τοπικών διαλέκτων συνεχίστηκε, μόλο που προσπάθησε να τις διαδώσει απευθυνόμενος σε ένα γλωσσικό μωσαϊκό κοινό ο Καραγκιόζης (με τον Μπαρμπα-Γιώργο, τον Σιόρ Διονύσιο, τον Σταύρακα, τον Χατζηαβάτη, τον Χαχαμίκο, τον Πασά – Ανατολίτη, τον Αρβανίτη).

Η θέση, άκρως αντιεπιστημονική, ότι οι ντοπιολαλιές δημιουργούν σύγχυση, απορρίπτεται και από τον Καραγκιόζη και από την ιταλική θεατρική παράδοση της κομέντια ντελ άρτε, όπου οι τυποποιημένοι χαρακτήρες είχαν τελείως διαφορετικό γλωσσικό ιδίωμα (βενετσιάνικο, ναπολιτάνικο, μιλανέζικο κ.τ.λ.).

Αν σήμερα αναφέρομαι σε αυτά τα θέματα (που ίσως κάποιοι να τα θεωρούν ξεπερασμένα) είναι γιατί έφτασαν στα χέρια μου έξοχες μεταφράσεις έμμετρες στην κρητική διάλεκτο, αρχαίων τραγωδιών και του Αριστοφάνη. Εμεινα έκπληκτος όταν και τα διάβασα αυτά τα κείμενα και πληροφορήθηκα πως δεν είναι ιδιοτροπία ενός μοναχικού λάτρη της ντοπιολαλιάς του, αλλά έργα που παίζονται σήμερα και μάλιστα από ερασιτέχνες στο Ηράκλειο, μέλη του δικηγορικού συλλόγου της πόλης.

Ολες οι μεταφράσεις που έχω στα χέρια μου είναι του δικηγόρου Μιχάλη Σφακιανάκη (έχει μεταφράσει όλον τον Αισχύλο, τον Σοφοκλή, τον Αριστοτέλη και ένδεκα τραγωδίες του Ευριπίδη).

Η γλώσσα του είναι ένας πακτωλός. Κουβαλάει όλη την προίκα της μεγάλης κρητικής παράδοσης («Ερωτόκριτος», τραγωδίες, κωμωδίες, ποιμενικό δράμα, ειδύλλια), αλλά κυρίως και το λαϊκό χιούμορ.

Τυχαίνει να είμαι ένας μανικός εραστής της μετάφρασης των αρχαίων θεατρικών κειμένων και των ομηρικών επών στις μεγάλες λογοτεχνικά σοφές ντοπιολαλιές. Εχουμε ήδη μεταφρασμένα τα ομηρικά έπη στη γλώσσα του «Ερωτόκριτου» και στην ποντιακή γλώσσα (μεταφραστής ο Κυτανίδης).

Οταν πριν από περίπου 30 χρόνια ο μακαρίτης φίλος σκηνοθέτης Εύης Γαβριηλίδης συζητούσε μαζί μου για την πρόθεσή του να ανεβάσει με το Κρατικό Θέατρο της Κύπρου τη «Λυσιστράτη», έριξα την ιδέα να απευθυνθεί στον μεγάλο κύπριο ποιητή Κώστα Μόντη να μεταφράσει τον Αριστοφάνη στην κυπριακή ντοπιολαλιά. Εγινε. Και η παράσταση θριάμβευσε, όχι μόνο στην Κύπρο, αλλά και στις παροικίες Κυπρίων όπου γης.

Είχα προσωπική σχέση με τον Μόντη και ξέρω ότι το χάρηκε το εγχείρημα.

Είχε όμως προηγηθεί η ποντιακή εκδοχή Αριστοφάνη από τον Λάζο Τερζά (με φεστιβαλική προβολή). Οντας τότε πρόεδρος της επιτροπής επιχορηγήσεων του ΥΠΠΟ, δημιούργησα ειδική επιχορήγηση για τέτοιου είδους εγχειρήματα. Γιατί; Διότι η αριστοφανική βωμολοχία που σήμερα με δυσφορία γίνεται ανεκτή από τον σεμνότυφο αστό, περνάει και μάλιστα με ευφορία στην ντοπιολαλιά, αφού υπάρχουν πάνω από χίλιες παροιμίες του ελληνικού λαού με αναφορές κυριολεκτικές στα γενετήσια όργανα και τις πράξεις και με ηρωίδες μάλιστα ταυροπαπάδες και παπαδιές.

Στη Ζάκυνθο ακόμη και τώρα είναι δημοφιλείς κωμικές σκηνές στην τοπική διάλεκτο που λαμβάνουν χώρα τις Αποκριές από ερασιτέχνες. Το ίδιο συμβαίνει και στα σατιρικά δρώμενα στην Αγιάσο της Λέσβου. Πριν από χρόνια στη Σύμη διοργανώνονταν παραστάσεις Αριστοφάνη στην τοπική διάλεκτο μεταφρασμένες από τον Αντώνογλου. Εξοχη εμπειρία.

Εχω δει στη Νάπολι «Τα έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα» του Πιραντέλο από τον θίασο των αδελφών Ντε Φιλίπο στην ναπολιτάνικη διάλεκτο.

Παλαιότερα θριάμβευαν στην επιθεώρηση νούμερα στην αργκό, στα καλιαρντά και βέβαια στη σμυρναίικη γλωσσική ιδιοτροπία και στην αρμένικη του Αγκόπ. Ολα αυτά ενοχλούσαν τους καθαρολόγους της γλωσσικής νομιμότητας. Τώρα οι ίδιοι ομιλούν ελληνοαγγλικά!