Oταν η πραγματικότητα ξεπερνά το ντοκιμαντέρ

Την ώρα που γράφω αυτές τις γραμμές, drones αποτυπώνουν σε live streaming τον καταυλισμό των προσφύγων που εγκαταλείπουν την Ειδoμένη προς την πλευρά της ΠΓΔΜ. Το Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης μοιάζει πιο επίκαιρο από ποτέ κι όμως η πραγματικότητα δείχνει να ξεπερνά τον θεσμικό του χαρακτήρα. Υπάρχει κύκλος προβολών με γενικό τίτλο «Πρόσφυγες: απόδραση προς την ελευθερία;», που δείχνει να καλύπτει αυτό το κενό. Τι συμβαίνει όμως έξω από αυτές τις αίθουσες;
Πέραν τούτου, το εξαιρετικό πρόγραμμα επικυρώνει όσο καλύτερα μπορεί τον χαρακτήρα της διοργάνωσης. Αν μη τι άλλο, είναι και αυτό μια μικρή νίκη. Σε πρώτο πλάνο, το προσφυγικό τραύμα. Θυμάστε τη Χρυσή Αρκτο στο Φεστιβάλ Βερολίνου, με τίτλο «Fuocoamare»; Στη Θεσσαλονίκη προβλήθηκε το ντοκιμαντέρ «Η Λαμπεντούζα τον χειμώνα», μια εντελώς διαφορετική ματιά πάνω στο ίδιο πρόβλημα. Οι εικόνες εδώ είναι αφτιασίδωτες, η αγωνία ξεπερνά τα ασφαλή όρια της αφήγησης, ο θεατής δυσκολεύεται. Και υπάρχει σαφέστατος λόγος γι’ αυτό. Οχι πως απουσιάζουν και οι φωτεινές εικόνες. Στην ταινία «Η ορχήστρα της ανακύκλωσης – Μια συμφωνία του ανθρώπινου πνεύματος» μια παρέα εφήβων από την Κατέουρα (από τις πιο υποβαθμισμένες παραγκουπόλεις σκουπιδότοπους της Παραγουάης) στήνει ορχήστρα με όργανα φτιαγμένα από σκουπίδια κάτω από την καθοδήγηση του χαρισματικού μέντορα και μαέστρου τους, Φάβιο Τσάβες, αποκτώντας παγκόσμια φήμη. Μέσα από τα απορρίμματα, αναδύεται η μουσική – και μέσα από την εξαθλίωση, η ελπίδα.

ΜΑΡΑΘΩΝΟΔΡΟΜΟΙ ΚΑΙ ΔΟΥΒΛΙΝΟ. Στο ελληνικό ντοκιμαντέρ «Τερματισμός» της Ελιάνα Αμπραβανέλ η κάμερα παρακολουθεί τις ζωές τριών ηλικιωμένων μαραθωνοδρόμων, με διάθεση ηθογραφική. Και οι τρεις τους, κινηματογραφικοί χαρακτήρες, από αυτούς που λάμπουν στη μεγάλη οθόνη, εν αγνοία τους. Οι ιστορίες τους, γλυκόπικρες, αστείες, παράξενες – και συχνά, επαναλαμβανόμενες. Ο επικείμενος αγώνας δρόμου, μια αλληγορία για τον καθημερινό αγώνα της ζωής – μόνο που οι επαγωγές εδώ μοιάζουν να μη λειτουργούν πάντα. Αποθεωτικές κριτικές πάλι συγκέντρωσε δικαίως το εξαίσιο «Είμαι το Δουβλίνο»,  σουηδικό ντοκιμαντέρ των Αννας Πέρσον, Αχμέντ Αμπντουλάχι, Νταβίντ Αρόνοβιτς και Σαρμάρκε Μπινιουσούφ με εναρκτήριο εύρημα μια μυθοπλαστική αφορμή: οι σκηνοθέτες συναντούν έναν πρόσφυγα που θα υποδυθεί τον βασικό χαρακτήρα κάποιας ταινίας και ξεκινώντας από την προσωπική του ιστορία παρακολουθούμε πώς η Συνθήκη του Δουβλίνου έχει δημιουργήσει μια μεγάλη ομάδα νέων ανθρώπων οι οποίοι αναζητούν μια καλύτερη ζωή στην Ευρώπη. Φιλμικά, η δομή μοιάζει αφηρημένη. Κι όμως, μέσα από αυτή τη γραφή γίνεται αντιληπτή η σύγχυση αυτών των ανθρώπων που ζουν πολεμώντας μια απάνθρωπη νομοθεσία.