Το απόλυτο θέατρο

Οπως όλα τα θεατρικά είδη, η τραγωδία, η κωμωδία, η σάτιρα, το αστυνομικό δράμα, το θέατρο ιδεών, το θέατρο ντοκουμέντο κ.λπ. έχουν τα υπο-είδη τους, κάποιες παραλλαγές, ποικιλίες υφολογικές, συχνά υπερβολικές ή ακραίες λύσεις. Η φάρσα, ένα είδος πανάρχαιο που μου δόθηκε συχνά η ευκαιρία να το αναλύσω, έχει μια γόνιμη δυνατότητα να μετασχηματίζεται, να μεταμορφώνεται και να δοκιμάζει λύσεις θεμιτές ή αθέμιτες. Πάντα βέβαια μέσα στα όρια που καθορίζει η «ηθική» της γραφής, δηλαδή ένα απέραντο αλλά όχι αυθαίρετο εύρος σκηνικών «ηθών», όπου ήθος = συμπεριφορά και στην περίπτωσή μας σκηνική συμπεριφορά.

Εχω και πρόσφατα τονίσει πως η ουσία της φάρσας είναι ο ρυθμός, η ρυθμική οιστρηλασία. Για τους ανενημέρωτους σημειώνω πως η ομηρικής καταγωγής ελληνική λέξη «οίστρος» σημαίνει την αλογόμυγα, το ενοχλητικό έντομο που διακρίνεται για την εμμονή του ιδίως όταν επιλέγει κάποιο σημείο του ανθρώπινου ή του ζωικού σώματος για να το τσιμπήσει. Στα άλογα συχνάζει στα καπούλια κάνοντας το ζωντανό να κλωτσάει για να απαλλαγεί. Στη μεταφορά της η λέξη συνδυάζεται με την έμπνευση, τον καταιγιστικό ρυθμό μιας καλλιτεχνικής ή κοινωνικής ή πολιτικής δράσης.

Στη φάρσα οιστρογόνα είναι τα ανατρεπτικά, αιρετικά, απροσδόκητα, παράλογα και υστερικά συχνά δρώμενα που αιφνιδιάζουν και προκαλούν κυρίως και το γέλιο αλλά και μια ευφορία δεδομένου ότι, από την εποχή του Αριστοτέλη μάθαμε, πως το γέλιο που προκαλεί στον θεατή το πάθημα ενός σκηνικού «ήρωα» είναι η ικανοποίηση ότι συνέβη σε άλλους και όχι σ’ εμάς! Οπως γελάμε όταν βλέπουμε έναν συνάνθρωπό μας να σωριάζεται στο πεζοδρόμιο πέφτοντας σε λάκκο. Ενα υπο-είδος της φαρσικής φόρμας είναι τα έργα καταστροφής. Το είδος αυτό πηγάζει από τη γνωστή σε όλους μας καταστροφική μανία που υπάρχει από την κούνια στα μωρά. Εκείνος ο καταιγιστικός και ενθουσιώδης τρόπος με τον οποίο ένα μωρό διαλύει τα παιχνίδια του, αποκεφαλίζει τις κούκλες του, κάνει βίδες ένα ξυπνητήρι για να δει πώς λειτουργεί, μουντζουρώνει χαρτιά με τις μπογιές του ή, αν δεν το προλάβεις, χώνει τα δάχτυλά του στα μάτια της κουζίνας ή στη μυρμηγκοφωλιά είναι το πρότυπο της φάρσας καταστροφής.

Η ΦΑΡΣΑ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗΣ. Υπάρχει όμως μια ηδονή στο καταστρέφειν. Στο θέατρο η φάρσα καταστροφής έχει μεγάλο παρελθόν αλλά έφθασε στο απόγειό της όταν μεσολάβησαν οι κινηματογραφικές φάρσες.

Δεν είναι δυνατόν να μην έχετε απολαύσει χαιρέκακα την καταστροφική μανία των κωμωδιών των Αδελφών Μαρξ. Ειδικά εκείνος ο μουγκός από τα τέσσερα αδέλφια μάς έχει μείνει με την απέραντη αγαλλίασή του ύστερα από μια καταστροφική λαίλαπα που έχει προκαλέσει.

Αυτό το είδος θεάτρου είναι μια ενδιάθετη αντίδραση στην τάξη, στην πειθαρχία, στον καθωσπρεπισμό, στη σεμνοτυφία που διδάσκουν και απαιτούν ο νόμος και η τάξη, η εκπαίδευση και η θρησκεία. Είναι ένας καλλιτεχνικός αναρχισμός. Είναι μια δόση εξέγερσης από τα καθιερωμένα και τα υποχρεωτικά του καθιερωμένου βίου. Μια επιστροφή μέσω της τέχνης στην καταστροφική οιστρηλασία του ώριμου στην παιδικότητα.

Η θεατρική φαρσική καταστροφή είναι και μια επανάσταση εναντίον της θεατρικής συνήθως φόρμας. Κάθε φάρσα καταστροφής γκρεμίζει τα σκηνικά, την ψευδαίσθηση της θεατρικής μαγείας, την καλαισθησία, το γούστο του αστού, το «μέτρο» της τέχνης, τις ισορροπίες.

Στο θέατρο Περοκέ φέτος ο Μάρκος Σεφερλής διασκευάζει μαζί με τον Στέλιο Παπαδόπουλο, σκηνοθετεί και παίζει μια καραμπινάτη φάρσα απόλυτης καταστροφής. Το πρωτότυπο κείμενο ανήκει σε τρεις δαιμόνιους Αγγλους, ταμένους στην αυτοσχέδια μπουρλέσκ, εξτραβαγκάντσα κωμωδία, είδος διάσημο και δοκιμασμένο στην Αγγλία, που δάνεισε τις συνταγές του και στο σινεμά. Θυμίζω πως η κινηματογραφική φάρσα οφείλει τον κώδικά της σε ένα αγγλικό τσίρκο που ξέμεινε σε μια περιοδεία στη Νέα Υόρκη λόγω μιας απεργίας στο λιμάνι. Τότε ένας πονηρός ατζέντης, ο Μακ Σένετ, επιστράτευσε τους άνεργους κλόουν και τους μύησε στη νέα τέχνη της βωβής ταινίας. Ποιους; Τον Τσάρλιν Τσάπλιν, τον Λιγνό, τον Μπάστερ Κίτον, τον Χοντρό Φάτι. Ναι, η φάρσα καταστροφής οφείλει τα πάντα στους κλόουν, στον κακό και στο θύμα, στον οίστρο τους και στη μανία διάλυσης των πάντων.

Ο Σεφερλής φέτος ξεπέρασε κάθε προηγούμενο. Διασκεύασε το αγγλικό κείμενο χωρίς να το πειράξει με πρόσχημα μια αστυνομική απόδραση (συνδυασμός αστυνομικής κωμωδίας και τρελής φάρσας), σκηνοθετεί έναν σκηνικό πανικό, με καταφυγή σε όλα, μα ΟΛΑ, τα τερτίπια της φαρσικής ειδολογίας. Κλεισμένες πόρτες, κρυφές πόρτες, παγιδευμένοι άνθρωποι σε απροσδόκητα μέρη, πτώσεις από μπαλκόνια, νεκροί που ανασταίνονται, σφαίρες που αστοχούν, πίνακες που κρύβουν ύποπτες εισόδους, γυναίκες διαθέσιμες και ανθιστάμενοι άντρες.

Εως τώρα μας είχε μείνει στη μνήμη το «Σώσε» που είχε πρωτοσκηνοθετήσει ο Βουτσινάς με ένα έξοχο επιτελείο. Ο Σεφερλής το ξεπέρασε σε τρέλα και σεβασμό στην αναρχική του ιδιοσυστασία.

ΧΩΡΙΣ ΑΝΑΣΑ. Μια παράσταση που δεν σε αφήνει να πάρεις ανάσα. Και δεν αναφέρομαι μόνο στον πολυτάλαντο, ακούραστο και απροσδόκητο αυτόν κωμικό που λες και βγαίνει μέσα από την παράδοση του Πίτερ Σέλερ του «Ροζ Πάνθηρα», τον οποίον ο Σεφερλής έξοχα παρωδεί. Είναι και οι συνεργάτες του που υφίστανται τα μύρια όσα της φαρσικής γλώσσας. Ακροβατούν, κάνουν μονόζυγο, κουτρουβαλούνε, γκρεμίζουν και γκρεμίζονται χωρίς να χαλάνε τη χωρίστρα τους ή το καλσόν τους οι κυρίες.

Η Δέσποινα Βολίδη κατασκεύασε ένα σκηνικό, με κανό, που έγινε φύλλο και φτερό και αποκάλυψε την πορεία του θεάτρου από τη μαγεία στην απομάγευση, από τη σύνθεση στη διάλυση.

Εξοχα τα κοστούμια εποχής της Σύλιας Δεμίρη. Μουσική (Αφεντάκης) και φωτισμοί (Δεληγιάννης) θαυμάσιοι.

Δεν επιθυμώ να διακρίνω τους συμπρωταγωνιστές, μόνιμους συνήθως συνεργάτες του Σεφερλή. Ξεπερνούν τον εαυτό τους: Καπετάνιος, Ρωμανίδης, Κρητικός, ο νάνος Ζουμπαντής, Βλάσσης και οι κυρίες Ναυσικά Παναγιωτακοπούλου και Βάσω Ιωάννου.

Ευφορία το όλον του απόλυτου θεάτρου που είναι η φάρσα.    

Κείμενο:
Henry Lewis, Jonathan Sayer, Henry Shields
Διασκευή:
Μάρκος Σεφερλής, Στέλιος Παπαδόπουλος
Σκηνοθεσία:
Μάρκος Σεφερλής
Σκηνικά:
Δέσποινα Βολίδη
Κοστούμια:
Σύλια Δεμίρη
Παίζουν:
Μάρκος Σεφερλής, Γιάννης Καπετάνιος, Θοδωρής Ρωμανίδης, Στέλιος Κρητικός, Γιάννης Ζουμπάντης, Ναυσικά Παναγιωτα-κοπούλου, Βάσω Ιωάννου, Αντώνης Βλάσσης
Πού:
Στο Θέατρο Περοκέ, Οδυσσέως 2, Μεταξουργείο, τηλ: 210-5240.040