«Βασανιστικό είναι να γράφεις μουσική για τον εαυτό σου»

Στην εργογραφία του χωρούν με την ίδια άνεση η μουσική για τις ταινίες του Πίτερ Γκρίναγουεϊ (μεγάλες στιγμές της οποίας θα ακουστούν στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών), το σάουντρακ από τα «Μαθήματα πιάνου» της Τζέιν Κάμπιον και τον «Εραστή της κομμώτριας» του Πατρίς Λεκόντ, κύκλοι τραγουδιών βασισμένοι στην ποίηση των Σαίξπηρ και Πάουλ Τσέλαν, αλλά και το αγγλικό μπαρόκ του 17ου αιώνα. Με τον τρόπο της, λοιπόν, η αθηναϊκή συναυλία θα είναι η περίληψη μιας 40χρονης καλλιτεχνικής διαδρομής, στη διάρκεια της οποίας ο Νάιμαν καθιερώθηκε ως συνθέτης – περφόρμερ και δημιουργός έξι κοντσέρτων, τεσσάρων κουαρτέτων για έγχορδα, μουσικής δωματίου και μουσικής για παραστάσεις σύγχρονου χορού (της Λουσίντα Τσάιλντς, της Καρίν Σαπορτά κ.ά).

Ο άγγλος μουσικός, που μοιράζει τη ζωή του μεταξύ του Λονδίνου και της Πόλης του Μεξικού (όπου διατηρεί δεύτερο σπίτι), γεννήθηκε στο Ανατολικό Λονδίνο το 1944. Είναι απόφοιτος της Βασιλικής Ακαδημίας Μουσικής και ολοκλήρωσε το διδακτορικό του στο King’s College του Λονδίνου, όπου μελέτησε μπαρόκ μουσική. Τη δεκαετία του 1960 ταξίδεψε στη Ρουμανία με υποτροφία για να μελετήσει την παραδοσιακή μουσική, ενώ εργάστηκε ως μουσικοκριτικός για τον «Spectator», σε άρθρο του οποίου χρησιμοποίησε πρώτος τον όρο «μινιμαλισμός» (1968), όπως επιβεβαιώνει και στη συνέντευξη προς το «Νσυν».  

Στο δεύτερο μέρος της συναυλίας θα ακουστεί η σύνθεση «Memorial», εμπνευσμένη από άρια της όπερας «Βασιλιάς Αρθούρος» του Πέρσελ. Ο Νάιμαν αφιέρωσε αρχικά το έργο στη μνήμη των οπαδών της Γιουβέντους που σκοτώθηκαν στο Χέιζελ των Βρυξελλών, αλλά αργότερα το παραχώρησε στον Πίτερ Γκρίναγουεϊ για τη μουσική επένδυση της ταινίας «Ο μάγειρας, ο κλέφτης, η γυναίκα του και ο εραστής της» (1989). Το «Memorial» θα διαδεχθούν τέσσερα κομμάτια που γράφτηκαν για «Τα βιβλία του Πρόσπερο» (1991), ένα φιλμ του Γκρίναγουεϊ που αποτελεί την προσωπική του ανάγνωση της «Τρικυμίας» του Σαίξπηρ. Ο επίλογος της βραδιάς ανήκει σε τέσσερα αποσπάσματα από τους «Χορούς του νερού», μια σύνθεση βασισμένη σε μαδριγάλι του Μοντεβέρντι.

Σε ποια ηλικία θυμάστε τα πρώτα σας ακούσματα;

Δεν θυμάμαι τίποτε πριν από την ηλικία των 8 – την περίοδο, δηλαδή, κατά την οποία ξεκινάω τα μαθήματα μουσικής. Αλλά βέβαια θυμάμαι αρκετά από τα δημοφιλή τραγούδια που έπαιζαν στο ραδιόφωνο ή μουσικά μοτίβα από ταινίες που έβλεπα στην τηλεόραση.

Είναι αλήθεια ότι είστε ο πρώτος που καθιέρωσε τον όρο «μινιμαλισμός»; 

Ναι. Tον Οκτώβριο του 1968 έγραψα μια κριτική στον «Spectator» για ένα κοντσέρτο που δόθηκε στο Ινστιτούτο Σύγχρονης Τέχνης (ICA) του Λονδίνου από τη Σάρλοτ Μούρμαν με περφόρμανς του Ναμ Τζουν Πάικ. Ο όρος που χρησιμοποίησα (minimal music) αναφερόταν στη σύνθεση «Springen» του δανού συνθέτη Χένινγκ Κρίστιανσεν και δεν είχε να κάνει με αυτό που θα έφερνε ο ηγεμονικός αμερικανικός μινιμαλισμός.

Τι είναι αυτό που έχετε ανακαλύψει στην μπαρόκ μουσική και μεταφέρετε στη δική σας ποπ εκδοχή;

Μα, υπάρχει μεγάλη σχέση μεταξύ της ποπ και της μπαρόκ! Οταν έδινα συναυλίες με την Campiello Band (σ.σ. το προηγούμενο σχήμα της Nyman Band) στη δεκαετία του 1970, στο Κόμο και το Μιλάνο, αναφερόμουν στη μουσική μου ως τον τετραγωνισμό του κύκλου μεταξύ της μπαρόκ, του ροκ εντ ρολ του 1960 και του μινιμαλισμού. Αρκεί να ακούσει κανείς δικές μου συνθέσεις που δεν βασίζονται σε μπαρόκ μελωδίες για να το αντιληφθεί. Η συναυλία στην Αθήνα πάντως περιέχει κατά κύριο λόγο τις συνθέσεις που δείχνουν ξεκάθαρα τη σχέση μου με τα μοτίβα της μπαρόκ.

Εχετε αναγνωρίσει ύστερα από τόσα χρόνια τι σας «δένει» με τον Πίτερ Γκρίναγουεϊ;

Είμαστε δύο παιδιά που μεγάλωσαν στο Ανατολικό Λονδίνο – εγώ σε εργατική οικογένεια, εκείνος μέλος της χαμηλής μπουρζουαζίας. Είναι από τους καλλιτέχνες που αποκαλύπτονται κατεξοχήν μέσα από το έργο τους και τίποτε άλλο. Μοιραζόμαστε τη μανία να φτιάχνουμε λίστες και να συλλέγουμε αντικείμενα, την οποία έχουν πολλοί Αγγλοι της γενιάς μας. Και φαίνεται πως μας ενώνει επίσης η ίδια αγάπη για την περίοδο του Αϊζενστάιν στο Μεξικό, αν και αποκαλύφθηκε με διαφορετικό τρόπο (σ.σ. ο Γκρίναγουεϊ γύρισε πέρυσι το «Ο Αϊζενστάιν στο Γκουαναχάτο», ενώ ο Νάιμαν ζει αρκετούς μήνες στην Πόλη του Μεξικού).

Πηγαίνετε στον κινηματογράφο για να ακούσετε τα σάουντρακ της εποχής;

Δεν πηγαίνω πια. Βλέπω ταινίες στα δεκάωρα αεροπορικά ταξίδια μεταξύ Μεξικού και Λονδίνου με την British Airways – εδώ που τα λέμε, πηγαίνω στο πιο ακριβό σινεμά του πλανήτη!

Ποια σάουντρακ μπαίνουν πρώτα στο προσωπικό τοπ 5;

Πολλά του Μορικόνε (σ.σ. η συνέντευξη δόθηκε πριν από την απονομή του Οσκαρ στον ιταλό συνθέτη), ο Μπέρναρντ Χέρμαν, κάποια του Κάρτερ Μπέργουελ και πολύς Νάιμαν, αν μου επιτρέπετε.

Τι κάνει ένας συνθέτης όταν ο σκηνοθέτης έχει ισχυρή άποψη για τη μουσική;

Το μοναδικό επιχείρημα που προσωπικά έχω είναι να του παραδώσω μουσική τέτοιου επιπέδου, ώστε να τη σεβαστεί και να μην μπορεί να κάνει χωρίς αυτήν.

Τι είναι πιο βασανιστικό; Να γράφετε μουσική «όπως θέλει ο άλλος» ή «για τους πολλούς»;

Τίποτε από τα δύο δεν με φοβίζει. Να γράφεις μουσική «για τον εαυτό σου»!

Νιώθετε όντως σαν τον «outsider της σύγχρονης βρετανικής μουσικής, που δεν τον καλούν στην όπερα και τον κατηγορούν ότι απευθύνεται στις μάζες, συνθέτει μόνο σάουντρακ και βγάζει λεφτά», όπως γράφτηκε στην «Γκάρντιαν»;

Συμφωνώ απολύτως. Φαντάζομαι, είναι μεγάλη «αμαρτία» να μπορείς να «βγάζεις λεφτά» από την κινηματογραφική μουσική. Μάλλον επειδή σου επιτρέπει να γυρίσεις μικρού μήκους ταινίες, να γράψεις πολλές συμφωνίες μέσα στα τρία τελευταία χρόνια, να χρηματοδοτήσεις μια δισκογραφική εταιρεία (που έχει κυκλοφορήσει περίπου 30 CD με δική μου μουσική) και να συμμετάσχεις σε περίπου 90 «καλλιτεχνικές» ταινίες ή εγκαταστάσεις (σ.σ. όπως το Nyman).

Ποια είναι η σχέση σας με το ποδόσφαιρο, εκτός από τη σύνθεση του «Μemorial»;

Κοιτάξτε, το «Memorial», όπως διαφαίνεται και από τον τίτλο, γράφτηκε εις μνήμη των 41 οπαδών της Γιουβέντους που σκοτώθηκαν στο στάδιο Χέιζελ των Βρυξελλών το 1985. Το χρησιμοποίησα ξανά το 1989 μετά την τραγωδία στο Χίλσμπορο του Σέφιλντ, δίνoντάς του πλέον τον τίτλο «Συμφωνία Νο 11: Hillsborough memorial». Εγραψα όμως κι άλλα έργα για το ποδόσφαιρο, όπως το «After extra time» και το «Final Score» του 1992, που αποτελεί μια προσωπική αφιέρωση στην ομάδα του Λονδίνου που υποστηρίζω: την Κουίνς Παρκ Ρέιντζερς.

Και από το ποδόσφαιρο στον Πάουλ Τσέλαν. Πώς η ποίηση του Ολοκαυτώματος έγινε μουσική;

Επειδή στον Τσέλαν ανακάλυψα το ανθρώπινο πάθος, το μαρτύριο, το σκοτάδι της ύπαρξης αλλά και την ουσιαστική παράδοση της Ρουμανίας (σ.σ. ο σημαντικότερος γερμανόφωνος ποιητής της μεταπολεμικής Ευρώπης γεννήθηκε το 1920 στο τότε Βασίλειο της Ρουμανίας, τη σημερινή Ουκρανία).

Υπάρχει ένα μέρος όπου ταξιδέψατε και άλλαξε την αντίληψή σας για τη μουσική;

Η Ρουμανία το 1965-66, όπου βρέθηκα με υποτροφία του King’s College. Τα αρχεία παραδοσιακής μουσικής που συγκέντρωσα έμοιαζαν στην αρχή δύσκολο να αξιοποιηθούν, αλλά αργότερα άνοιξαν τους ορίζοντές μου.

Τι μουσική ακούτε και τι διαβάζετε αυτές τις ημέρες;

Θα σας φανεί παράξενο, αλλά δεν ακούω καθόλου μουσική. Διαβάζω όμως συνέχεια βιβλία για όλες τις περιόδους της μεξικανικής ιστορίας, για ταινίες μεγάλων δημιουργών και για τη φωτογραφία. Ή, για να είμαι ειλικρινής, αγοράζω πολλά τέτοια βιβλία που περιμένουν να τα πάρω στα χέρια.

Παραβιάζω προσωπικά δεδομένα αν ρωτήσω τι θα ψηφίσετε στο δημοψήφισμα για το Brexit;

Θέλω να πω ότι πρόκειται για έναν παράλογο ψευδοεθνικισμό, νεοϊμπεριαλιστικής έμπνευσης, απέναντι στα πραγματικά προβλήματα της Ευρώπης, από το Προσφυγικό μέχρι την ελληνική οικονομία. Ποιος πραγματικά νοιάζεται;

INFO