Αστοχίες και περούκες

Μετά το πρώτο ανέβασμα (1664) και τις αντιδράσεις που προκάλεσε, χρειάστηκε να μεσολαβήσουν πέντε χρόνια προκειμένου να πεισθεί ο Λουδοβίκος ΙΔ’:
έκανε περικοπές, προχώρησε σε προσωρινή αλλαγή τίτλου, απογοητεύτηκε, αφορίστηκε. Αλλά τελικά τα κατάφερε και στις 5 Φεβρουαρίου του 1669 πραγματοποίησε την πρεμιέρα του έργου του: ο «Ταρτούφος» ή «Οι απατεώνες» («Tartuffe» ou «L’imposteur», 1664) του Μολιέρου (Jean-Baptiste Poquelin, Moliere 1822 – 1673) ανήκει σε εκείνα τα έργα που όχι μόνο καθορίζουν την εποχή τους, αλλά βάζουν υποθήκη για το μέλλον.

Ωστόσο το πρώτο κείμενο, εκείνο που απαγορεύθηκε, δεν το γνωρίζουμε, μια που διασώθηκε αυτό που παίχτηκε το 1669. Ο «Ταρτούφος» πάντως, που έδωσε το όνομά του στην υποκρισία και στον φαρισαϊσμό (ταρτουφισμός), ανήκει μαζί με τον «Δον Ζουάν» και τον «Μισάνθρωπο» στις «κωμικές τραγωδίες» του γάλλου δραματουργού.

ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ. Ο κεντρικός ήρωας παριστάνει έναν πιστό, σχεδόν εκπρόσωπο του Θεού επί της γης, που καταφέρνει να πείσει τους γύρω του. Χειριστικός, γοητευτικός για κάποιους, με τον σταυρό στο χέρι και μια διαρκή αναφορά στα Θεία, είναι εκείνος που  ελέγχει σκέψεις, συνειδήσεις, ακόμη και περιουσίες. Στους ευκολόπιστους είναι και ο Οργκόν: ένας πλούσιος Παριζιάνος που υποκύπτει στα ψέματα και στην υποκρισία του Ταρτούφου. Κόντρα στη γυναίκα του, στον γιο ή στην κόρη του, κόντρα στους πιστούς υπηρέτες κι έχοντας για μοναδικό σύμμαχο τη μητέρα του, ο Οργκόν παραδίδεται στην απόλυτη γοητεία αυτού του απατεώνα. Τον φιλοξενεί στο σπίτι του και από τη συμπεριφορά του βλέπει αυτό που θέλει να δει και όχι αυτό που πραγματικά συμβαίνει. Εξαιτίας του αποκληρώνει τον γιο του, υποχρεώνει την κόρη του να τον παντρευτεί και του γράφει όλη του την περιουσία. Λίγο προτού ο Οργκόν τα χάσει όλα, οικογένεια, σπίτι, χρήματα, ένας βασιλικός αστυνόμος συλλαμβάνει τον Ταρτούφο καθώς
στο πρόσωπό του αναγνωρίζεται ένας, από καιρό, καταζητούμενος.

Η διασκευή του Αιμίλιου Χειλάκη μαζί με τον Μανώλη Δούνια βασίζεται στην ιδέα ότι η οικογένεια στην οποία τρυπώνει ο Ταρτούφος δεν είναι ούτε αγία ούτε αγαθή αλλά διαβρωμένη από το χρήμα. Από ένα σημείο και μετά, θύτης και θύματα μπερδεύονται καθώς νιώθουν να απειλούνται. Χωρίς τις ξεκάθαρες και σαφείς διαχωριστικές γραμμές, το κείμενο αν και διατηρεί την ένταση του λόγου του Μολιέρου διαμορφώνει μια νέα συνθήκη, χωρίς βάθος.

Σκηνοθετικά, οι παρεμβάσεις που αφορούν κυρίως στη σκηνική απόδοση του έργου παραπέμπουν σε μια καρτουνίστικη εκδοχή, την οποία προτείνει ο Αιμίλιος Χειλάκης. Με τις μάσκες αλλά κυρίως με τις περούκες να παίζουν έναν καθοριστικό ρόλο καθώς οι ήρωες λένε τις αλήθειες τους όταν δεν τις φορούν πια στο κεφάλι τους. Κίνηση, έκφραση και όψη λειτουργούν ως αρωγοί στο μη ρεαλιστικό καθώς ο σκηνοθέτης παίζει με τις υπερβολές και τις διαστρεβλώσεις. Η προσέγγισή του, αν και δείχνει άποψη, μένει ανολοκλήρωτη στην εφαρμογή της.

Κι αν η πρώτη εντύπωση, με τον μεγάλο καθρέφτη επί σκηνής, τις σκιές, το πάτωμα σαν σκακιέρα και την καθηλωτική περσόνα της Ράνιας Οικονομίδου να το διασχίζει, υπόσχεται μια παράσταση – μασκαράτα η συνέχεια δεν είναι εξίσου ξεκάθαρη. Κι αυτό γιατί κάπου χάνεται το παιχνίδι καθώς η έλλειψη υποκριτικής ομοιογένειας μπερδεύει το αποτέλεσμα.

Ο δεκαμελής θίασος είναι πραγματικά μοιρασμένος: άλλοι παίζουν με στόμφο, άλλοι σαν να βγήκαν από κωμική τηλεοπτική σειρά, άλλοι προτάσσουν την κίνηση και άλλοι γελούν με τον εαυτό τους – ελάχιστες οι καλές ερμηνείες.

Μετάφραση:
Γιώργος Μπλάνας
Διασκευή – σκηνοθεσία:
Αιμίλιος Χειλάκης – Μανώλης Δούνιας
Σκηνικά – κοστούμια:
Κωνσταντίνος Ζαμάνης
Επιμέλεια κίνησης:
Θεμιστοκλής Παυλής
Σχεδιασμός φωτισμών:
Νίκος Βλασόπουλος
Παίζουν:
Αιμίλιος Χειλάκης, Αλκις Κούρκουλος, Ράνια Οικονομίδου, Αθηνά Μαξίμου, Αγγελος Μπούρας, Γιάννα Παπαγεωργίου, Αλέξανδρος Βάρθης, Γιώργος Λιάντος, Τσιμάρας Τζανάτος, Φραγκίσκη Μουστάκη
Πού:
Στο θέατρο Κιβωτός (Πειραιώς 115, τηλ. 210-3427.426).