Μινώταυρος, Λαβύρινθος, Αριάδνη

Εξηγούμαι από την αρχή. Δεν είμαι ψυχίατρος και δεν αντιμετωπίζω με την εμπειρία της ψυχιατρικής ή της ψυχανάλυσης προβλήματα αποκλειστικά που αναφέρονται στα ειδικά θέματα, ασθένειες και σύνδρομα της ψυχικής ιατρικής. Εκείνο που μπορώ να διαχειριστώ είναι το γεγονός πως οι ψυχικές ασθένειες από την αρχαιότητα έγιναν αντικείμενο της θεματικής και της λογοτεχνίας και του θεάτρου.

Εχω την εντύπωση πως μία από τις πρώτες καταγραφές καταθλιπτικών συνδρόμων θα τη συναντήσουμε στην Ιλιάδα και κυρίως στην αντίδραση του Αχιλλέα όταν αποσύρθηκε από τη μάχη εξαιτίας της προσβολής που του έγινε από τον Αγαμέμνονα όταν του απέσπασε τη Βρισηίδα. Οταν τον επισκέπτεται αντιπροσωπεία με τον Οδυσσέα και τον παιδαγωγό του, Φοίνικα, για να τον πείσουν να ξαναμπεί στο πεδίο των μαχών η «μήνις» του, η οργή του έχουν θα έλεγε κανείς μεταποιηθεί σε μια αδιαφορία και μια αρνητικότητα σαφώς καταθλιπτικής αιτιολογίας.

Από κει και πέρα ο Αίας, ο Ηρακλής που φτάνει να σκοτώσει μαινόμενος τα παιδιά του νομίζοντας πως είναι τα παιδιά του Ευρυσθέα, του διώκτη του, ο Ορέστης μετά τη μητροκτονία στην ομώνυμη τραγωδία του Ευριπίδη, η αιτιολογία του αυτοχειριασμού και της Ευρυδίκης, συζύγου του Κρέοντος όταν μαθαίνει τον θάνατο του γιου της Αίμονος, και της Δηιάνειρας, της συζύγου του Ηρακλή, όταν από λάθος της οδηγεί σε επώδυνο θάνατο τον ήρωα, αλλά και καταθλιπτικά σύνδρομα στην εξαιτίας χρόνιας ασθένειας καταφυγή σε βαθύ λυτρωτικό καταθλιπτικό ύπνο του αφημένου στη μοναξιά ενός ερημικού νησιού Φιλοκτήτη δεν εξαντλούν τα παραδείγματα τέτοιων παθογενειών στην αρχαιότητα.

ΣΥΝΔΡΟΜΑ ΜΑΝΙΟΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ. Γνωρίζω πως τα περισσότερα από αυτά τα τραγικά περιστατικά είναι σύνδρομα μανιοκατάθλιψης και σκηνικά καταγράφονται ως μια ακολουθία μανικής έκρηξης, που τη διαδέχεται μια βυθιότητα και άρνηση ζωής έως αυτοκτονικές λύσεις. Αυτά τα καταθλιπτικά φαινόμενα είναι διάσπαρτα μέσα στην πλούσια ιστορία των θεατρικών ηρώων και αντιηρώων. Είτε τα συναντά κανείς στον Σαίξπηρ, τον Λόπε ντε Βέγκα, τον Γκαίτε, τον Μπίχνερ, τον Γκόγκολ, τον Ντοστογέφσκι για να πάω και στην πεζογραφία και στον Πιραντέλο, τον Τενεσί Ουίλιαμς, τον Αλμπι και ιδιαιτέρως στους ιρλανδούς δημιουργούς.

Θέλω όμως να σταθώ στα καταθλιπτικά φαινόμενα κυρίως του αιώνα που πέρασε και του αιώνα που διανύουμε, τα οποία έχουν σαφώς κοινωνικά αίτια. Αυτό βέβαια δεν αποκλείει και σήμερα ένα πλέγμα αιτίων που αναφέρονται σε ηθικά αδιέξοδα και οικονομικές προσωπικές αποτυχίες.

Αλλά η ανεργία είναι ένα από τα καίρια αίτια που οδηγούν τους ανθρώπους στην κατάθλιψη. Κυρίως όταν έχει προηγηθεί αγώνας σπουδών και ανταγωνιστικές συγκρούσεις σε ένα κοινωνικό τοπίο που βαθμολογεί και αξιολογεί τις επιδόσεις. Ενας νέος αλλά και ένας οικογενειάρχης που έχει δημιουργήσει με μόχθο και θυσίες μια κατάσταση, όταν οι συνθήκες κοινωνικές, πολιτικές, οικονομικές τον οδηγούν στην ανεργία, εισέρχεται πλησίστιος στο τούνελ του πανικού και εν συνεχεία της καταθλιπτικής παραίτησης.

Σε μια εποχή που περίσσεψε δυστυχώς η ρατσιστική βία, παρ’ όσα διδάγματα της Ιστορίας θα έπρεπε να μας έχουν φρονηματίσει, ο διωκόμενος άνθρωπος, από αποδιοπομπαίος, ο στιγματισμένος είτε για τα πολιτικά είτε για τα ερωτικά είτε για τα φυλετικά του, τα θρησκευτικά του πιστεύω, οδηγείται σε μια απομόνωση και εν συνεχεία στη μοναξιά μιας αυτιστικής καταβύθισης.

Κυρίως η ερωτική απόκλιση, η ιδιαιτερότητα του ερωτικού ενστίκτου, η αναπηρία κάθε είδους, σωματική ή νοητική, σε μια κοινωνία που «συσχετίζει κουτά» όπως έλεγε ο Καβάφης οδηγεί σε καταθλιπτικές καταστάσεις.

Αλλά και στον επαγγελματικό στίβο ο ανταγωνισμός, η συνεχής απαίτηση για καινοτομία, η αδιάκοπτη απαίτηση πάντα για αυξημένα προσόντα, τα πριμ, οι ευθύνες μιας εμπορικής και υπηρεσιακής πρωτοβουλίας που απέτυχε, οι συνεχείς αλλαγές προτύπων άρα και μοντέλων επιτυχίας, ο καταναλωτικός πανικός σε μια κοινωνία που εφευρίσκει συνεχώς νέες ανάγκες, έως πριν από λίγο αδιανόητες ή περιττές, οδηγούν σε καταθλιπτικά σύνδρομα.

Η συχνή αλλαγή ιδεολογικών στόχων, η προδοσία των φίλων, των συναδέλφων, συχνά των συγγενών και των οικείων, η απιστία, το συνεχές κυνήγι της επιτυχίας και οι συνεχώς επίσης ανανεούμενοι πειρασμοί πάσης φύσεως οδηγούν τους ανθρώπους στην απέναντι όχθη της ζωής, στην παραίτηση, στη σιωπή, στην αδιαφορία και στον κοινωνικό αυτισμό.

Ποιους κυρίως προσβάλλει; Προσβάλλει άτομα φιλόδοξα, ευσυνείδητα, εργασιομανή, ανταγωνιστικά, άτομα που υψώνουν ψηλά τον πήχη σε σχέση με τον μέσο όρο και που αναλώνουν ενέργεια για να μετάσχουν στον κοινωνικό πρωταθλητισμό.

Εκτός από τη γνωστή επιπόλαια κατάθλιψη, σπάνια θα συναντήσει κανείς καταθλιπτικούς ανθρώπους στους εργατικούς και γεωργικούς πληθυσμούς, εκτός πλέον σε εποχές οικονομικής κατάρρευσης όπως αυτή που βιώνουμε. Ενας άκρως επιτυχημένος συμπολίτης μας, ο Σταμάτης Μαλέλης, βίωσε για χρόνια πολλά την κατάθλιψη και το ασήκωτο βάρος της. Καινοτόμος δημοσιογράφος, πρωτοπόρος οργανωτής και εμπνευστής έφτασε κάποτε στο βάθος του πηγαδιού ή στο σκοτάδι του ατέρμονος τούνελ. Κατόρθωσε να αντιδράσει, να παλέψει με το τέρας, τον Μινώταυρο στον Λαβύρινθο και κατέγραψε την επώδυνη πορεία από το σκότος στο φως σε ένα συγκλονιστικό προσωπικό οδοιπορικό προς τη λύτρωση.

Η ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ. Αυτή τη συγκλονιστική ιστορία διασκεύασαν για το Θέατρο Πρόβα ο Σωτήρης Τσόγκας και ο Γιάννης Ζέρβας σε ένα πράγματι ευφυές σκηνικό ντοκουμέντο με μια λυτρωτική σε σχέση με το καταθλιπτικό θέμα αποσπασματικότητα, ένα παζλ, ένα μωσαϊκό που τα κομμάτια του αντιστοιχούν στα κομμάτια ενός δυσβάστακτου φορτίου βίου.

Ο σκηνοθέτης και πρωταγωνιστής Σωτήρης Τσόγκας έφτασε σε ταυτίσεις με τον «ήρωα» που εκπλήσσουν, ενώ η Μαίρη Ραζή ως ψυχίατρος εξομολογητής έχει την ανάλογη και αναγκαία επαγγελματική απόσταση από το αντικείμενο της σπουδής της.

Ο Κυριάκος Ντούμος, φίλος και σχολιαστής, είναι αφοπλιστικός και η Νάντια Αντωνίου, γραμματέας του «ήρωα», συγκρατημένα συναισθηματική και προστατευτική.

Μια παράσταση τίμια με το δύσκολο θέμα και καίρια στη λιτή της «αφήγηση».    

Διασκευή: Σωτήρης Τσόγκας, Γιάννης Ζέρβας
Σκηνοθεσία: Σωτήρης Τσόγκας
Εικαστική επιμέλεια: Μαίρη Ραζή
Κοστούμια: Χαρά Μποτσιβάλη
Παίζουν: Σωτήρης Τσόγκας, Μαίρη Ραζή, Κυριάκος Ντούμος, Νάντια Αντωνίου
Πού: Θέατρο Πρόβα, Ηπείρου 39 και Αχαρνών, τηλ. 210-8818.326