Ποιό είναι το big greek novel;

Ο Γκαρθ Ρισκ Χάλμπεργκ δεν το κρύβει: στο νέο του βιβλίο «Πόλη στις φλόγες», μία εντυπωσιακή τοιχογραφία της Νέας Υόρκης του 1970, πατάει στα χνάρια των μεγάλων. Στη σελίδα 19 (από τις 1.024 αυτού του χειμάρρου) το σκοτεινό αντικείμενο του πόθου του Γουίλιαμ Χάμιλτον – Σουίνι έρχεται στην επιφάνεια: «Υπήρχε η διακαής φιλοδοξία του να γράψει το Μεγάλο Αμερικανικό Μυθιστόρημα (φιλοδοξία που ακόμα έκαιγε αλλά για διαφορετικούς λόγους)». Ο Χάλμπεργκ εξέδωσε το δικό του big novel την ίδια χρονιά με το «Purity» του Τζόναθαν Φράνζεν και έξι χρόνια μετά την «Ελευθερία» του τελευταίου. Το 2015, έτσι κι αλλιώς, ήταν η χρονιά – άλλη μία – των πολυσέλιδων αγγλοσαξονικών μυθιστορημάτων. Ο νικητής του Μπούκερ, Μάρλον Τζέιμς, χρησιμοποίησε την τζαμαϊκανή διάλεκτο για να αποδώσει την ταραχώδη εποχή των 60s και 70s στις ΗΠΑ, η συνυποψήφιά του Χάνια Γιαναγκιχάρα έκλεισε τη «Μικρή ζωή» της σε 750 σελίδες. Δεν ήταν, λοιπόν, ν’ απορεί κανείς που τον περασμένο Μάιο το διαδικτυακό «Vulture» ανέλυε τη «Χρονιά τού πολύ μεγάλου μυθιστορήματος» δίνοντας άλλα δύο παραδείγματα: τους «Αμερικανούς» του Λάρι Κράμερ με 800 σελίδες και το «Dying grass» του Γουίλιαμ Βόλμαν με 1.400 σελίδες.

Η σύγκριση με την Ελλάδα δεν είναι γραμμική και οφείλει να αποφύγει πολλές ευκολίες. Η συζήτηση για το Μεγάλο Ελληνικό Μυθιστόρημα έχει ξεκινήσει παλιότερα και δεν αφορά κατ’ ανάγκην την τρέχουσα «κρισολογία». Δεν ψάχνουμε κάθε φορά το «υπερβιβλίο» που συμβαδίζει με την εποχή του ούτε τον συγγραφέα που πρέπει να λειτουργήσει σαν «ιατροδικαστής», με την άδεια του Χρήστου Χωμενίδη. Με αφορμή, ωστόσο, τη δευτέρα παρουσία του Big American Novel απευθυνθήκαμε σε συγγραφείς, κριτικούς λογοτεχνίας και εκδότες αναζητώντας διαφορετικές οπτικές γωνίες σε ένα φαινόμενο αινιγματικό όσο και η ίδια η έννοια του Μεγάλου Ελληνικού Μυθιστορήματος.

Κατ’ αρχάς το big novel είναι ένα αμερικανικό αίτημα. Δεν υπάρχει ούτε στη Βρετανία για το αντίστοιχο μεγάλο βρετανικό μυθιστόρημα ούτε στη Γαλλία. Προσωπικά ένα τέτοιο αίτημα μου πηγαίνει, με αφορά και κάνω προσπάθειες στα δικά μου βιβλία.

Προκύπτει πάντως ένα ερώτημα εάν η ελληνική κοινωνία μπορεί να αποδεχθεί το μεγάλο μυθιστόρημα – εάν δηλαδή θα κοιτάξει ώς το τέλος τον εαυτό της στον καθρέφτη που διαμορφώνει ο συγγραφέας. Μου κάνει εντύπωση, για παράδειγμα, ότι το αναγνωστικό κοινό δείχνει μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τον εμφύλιο πόλεμο παρά για τη σύγχρονη εποχή. Σαν να μην έχει ξεφύγει, δηλαδή, από τους προβληματισμούς για τον προηγούμενο διχασμό. Από την άλλη, θεωρώ ότι η κρίση που ζούμε δεν μπορεί να πιαστεί. Δεν μπορούμε να βγούμε έξω από αυτή για να την περιγράψουμε: δεν μπορούμε να κάνουμε αυτό το ένα απαραίτητο βήμα πέρα από τα γεγονότα ώστε να προκύψει η καινούργια αφήγηση. Ο συγγραφέας είναι σαν τον ιατροδικαστή: μιλάει τελευταίος.

Εχω επίσης ενστάσεις όσον αφορά τη σύνδεση του ελληνικού μυθιστορήματος με την υποτιθέμενη απουσία αστικής τάξης στην Ελλάδα. Κι όμως, αστική τάξη υπήρξε – απλώς δεν θύμιζε τις άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Αστοί ήταν ο γιατρός σε μια κωμόπολη της Ελλάδας ή ο δικηγόρος σε μια πόλη. Υπήρχαν φάμπρικες – έστω και σε μικρότερο βαθμό – και ναυτιλία. Οπότε δεν μπορώ να ακολουθήσω τον συλλογισμό ότι ως μικρή γλώσσα και μικρή κοινωνία δεν μπορέσαμε να συντηρήσουμε μεγάλα μυθιστορήματα. Αν θέλετε ορισμένες αναφορές, θα έλεγα ότι ο «Γιούγκερμαν» του Καραγάτση είναι το μεγάλο μυθιστόρημα της εποχής του. Το ίδιο και το «Κιβώτιο» του Αρη Αλεξάνδρου, το «Τρίτο στεφάνι» του Ταχτσή, ο «Γλαύκος Θρασάκης» του Βασιλικού.

H απάντηση στο συγκεκριμένο ερώτημα είναι πολυπαραγοντική: καθένας από μας (συγγραφέας, αναγνώστης) μπορεί να προσεγγίσει το θέμα από διαφορετική πλευρά, χωρίς να πέσει και πολύ έξω. Θα εστιάσω σε δύο σημεία: 1. Μεγάλο μυθιστόρημα γράφουν οι μεγάλες γλώσσες. Και μεγάλη γλώσσα δεν είναι μια γλώσσα με παράδοση και ιστορία, όπως η ελληνική, αλλά μια γλώσσα που μιλιέται (και συνεπώς διαβάζεται) από εκατομμύρια ανθρώπους στις μεγάλες μητροπόλεις του κόσμου. 2. Για λόγους ιστορικούς αλλά και κοινωνικούς, η Ελλάδα δεν παρακολούθησε τη μακρά παράδοση του μυθιστορήματος στον δυτικό κόσμο, ιδίως τον 19ο αιώνα. Η λογοτεχνία της εστιάζει περισσότερο στη μικρή φόρμα και την ακαριαία σύλληψη (ποίηση, διήγημα) παρά στη φιλόδοξη μυθοπλαστική κατασκευή (μεγάλο μυθιστόρημα). Ετσι, λοιπόν, δεν υπάρχουν οι πολλοί και ισχυροί προπάτορες στην ιστορία της δικής μας λογοτεχνίας που θα γεννούσαν πλήθος από απογόνους ή αντιπάλους στο συγκεκριμένο είδος.

Και μια σκέψη. Ολα αυτά τα χρόνια που ζούμε χαντακωμένοι στην κρίση, ανοίγουν οι παλιές πληγές, η κοινωνία βοά, η Ιστορία δείχνει τα δόντια της. Αυτό που πλακώνει τη ζωή μας μπορεί να εκθρέψει το μεγάλο μυθιστόρημα στα ελληνικά; Το ζόρι παράγει μυθοπλαστικό στοχασμό; Ιδού η απορία.

Καταρχήν να πούμε πως το μυθιστόρημα δεν είναι το σπουδαιότερο ή μη είδος   λογοτεχνίας. Ούτε η ποίηση ή το διήγημα. Και τα τρία είδη είναι αποσπασματικά, απλώς διαφορετικής έκτασης. Δεν υπάρχει ποτέ κάτι ολοκληρωμένο – όλα, και το μυθιστόρημα, στηρίζονται στην αφαίρεση. «Τα αξιαφηγητότερα επιλεξάμενος» γράφει ο Αρριανός. Προσωπικά θεωρώ πως δεν υπάρχει καλύτερο είδος, γενικά, παρά μόνο σπουδαία κείμενα κάθε είδους. Και δεν υπάρχει η μυθιστοριογραφία εν γένει και μεταφυσικά παρά μόνο μυθιστοριογράφοι, αλλά που μπορεί να είναι και διηγηματογράφοι ή ποιητές. Σε κάθε περίπτωση, οι λόγοι γέννησης ενός σημαντικού λογοτεχνικού έργου έχουν να κάνουν και με την εποχή, αλλά κυρίως είναι θέμα τυχαιότητας – απλώς γεννιέται ένα μεγάλο ταλέντο, αλλιώς δεν μπορούμε να ερμηνεύσουμε τον Καβάφη που ζούσε σε μικρή πόλη, μακράν των μεγάλων κινημάτων του Παρισιού της εποχής του, τον Παπαδιαμάντη ή τον πρώιμο μυθιστορηματικό σουρεαλισμό του Σκαρίμπα της Χαλκίδας. Η άποψη πως «δεν έχουμε ως κυρίαρχο είδος το μυθιστόρημα επειδή δεν υπήρχε στην Ελλάδα αστική τάξη» είναι έωλη, γιατί και στη Ρωσία του Ντοστογέφσκι και του Τολστόι δεν υπήρχε αστική τάξη, αλλά φεουδαρχία, ενώ στην Κούβα, που τα τελευταία πενήντα χρόνια δεν υπάρχει αστική τάξη, έχουν γραφεί πολλά και εξαιρετικά μυθιστορήματα. Τα λαμπρά έργα δεν είναι μηχανιστικό παράγωγο καμιάς τάξης, αλλά δημιουργία συγκεκριμένων, μοναχικών ανθρώπων, που η αυτοφυής ικανότητά τους υπερβαίνει την κοινωνική συνθήκη και την εποχή. Διότι και στα ελληνικά έχουν γραφεί τα τελευταία χρόνια εξαιρετικά μυθιστορήματα, όπως ο «Γλαύκος Θρασάκης» του Βασιλικού, «Το ασημόχορτο ανθίζει» του Γκουρογιάννη, πάνω από δύο του Θανάση Βαλτινού και αρκετά άλλα. Πάντως, ειδικά το μυθιστόρημα απαιτεί οπωσδήποτε ενηλικίωση και ευρεία σάρωση, που όμως πάλι είναι μάταιες αν λείπει κάτι πρωταρχικό: το εκ γενετής μεγάλο ταλέντο. Κι αυτό είναι ακατανόητο ως έννοια, και τυχαίο. Εξάλλου, σε έξι μήνες, έναν χρόνο, μπορεί να βγούνε πάλι δυο έξοχα ελληνικά μυθιστορήματα. Ποιος μπορεί να το αποκλείσει; Επειτα ένα ολόκληρο, ογκώδες μυθιστόρημα για την πρόσφατη κρίση δεν αντισταθμίζεται από έναν και μόνο στίχο του Γκόρπα που λέει «Κομμουνιστής στα λάχανα και στα λεφτά χασάπης»;

Κατ’ αρχάς αδυνατώ να αντιληφθώ τι μπορεί να σημαίνει Μεγάλο Ελληνικό Μυθιστόρημα (ΜΕΜ). Αν ΜΕΜ θεωρείται ένα μυθιστόρημα χιλίων ή και παραπάνω σελίδων, αυτό δεν συνεπάγεται πως είναι και μεγάλο. Πριν από δύο-τρία χρόνια έγινε μια έρευνα (στην οποία έλαβαν μέρος 120  ζώντες λογοτέχνες!) ώστε να επιλεγούν τα 100 καλύτερα ελληνικά βιβλία των δύο τελευταίων αιώνων. Πεζά και ποιήματα. Το «Κιβώτιο» του Αλεξάνδρου ήρθε πρώτο στις προτιμήσεις, κάτι που θεωρώ θετικό. Ομως ένα εξίσου σπουδαίο βιβλίο, ο «Λοιμός» του Φραγκιά ούτε καν ακούστηκε. Κανένα δεν είναι ΜΕΜ! Το ίδιο και ο «Αλέξης Ζορμπάς», «Στου Χατζηφράγκου» και τα μυθιστορήματα του Τσίρκα ή του Α. Κοτζιά. Ούτε το πρωτοποριακό «Ταξίδι» του Ψυχάρη (που  πάτωσε και αυτό) εκτείνεται σε εκατοντάδες σελίδες. Από τους πεζογράφους της γενιάς του τριάντα όπως και της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς κανείς δεν έγραψε ένα παχύ μυθιστόρημα. Δεν χρειαζόταν.

Δεν καταλαβαίνω επίσης τι σημαίνει κουλτούρα μυθιστορήματος ή κουλτούρα ποιήσεως. Δηλαδή οι χιλιάδες ποιητικές συλλογές που κυκλοφορούν ανάμεσά μας (ακόμη και στο Διαδίκτυο) διαπνέονται από κάποια κουλτούρα ποιήσεως; Επαναλαμβάνω: ένα λογοτεχνικό βιβλίο δεν κρίνεται από μια δήθεν κουλτούρα, ούτε από τον αριθμό των σελίδων του. Το υλικό ενός μυθιστορήματος (ή ενός ποιήματος) απλώνεται στην έκταση που του ταιριάζει. Η μεγάλη λογοτεχνία δεν μετριέται με τη μεζούρα. Η «Ιλιάδα» και η «Οδύσσεια» θα πάτωναν.

Υπάρχουν μεγάλα (σε μέγεθος και αξία) δυτικά μυθιστορήματα. Βεβαίως. Γερμανικά, αγγλικά, γαλλικά, ρωσικά, αμερικανικά. Εννοώ τα παλαιά. Που δεν είναι τερατώδη. Μπορούν να συγκριθούν μαζί τους τα σημερινά τέρατα-βιβλία όπως αυτά που μας θαμπώνουν; Η ευκολία που παρέχει ο υπολογιστής βοηθά πάρα πολύ στα λογοτεχνικά ξεχειλώματα. Αν γράφαμε με το μολύβι;

Και για να πειράξω μερικούς. Υπάρχει όντως ένα Μεγάλο Ελληνικό Μυθιστόρημα (όνομα και πράγμα) που απλώνεται σε 2.104 σελίδες! Είναι ο «Μεγάλος Ανατολικός» του Ανδρέα Εμπειρίκου. Τι λένε περί αυτού οι κριτικοί της λογοτεχνίας μας;

Αυτό που ονομάζεται μεγάλο αμερικανικό μυθιστόρημα ενσωματώνει πολλά πράγματα ταυτοχρόνως. Αν εννοούμε το μυθιστόρημα του Γουίλιαμ Κάρλος Γουίλιαμς, τότε το βάρος πέφτει στην προσέγγιση ενός Αμερικανού έναντι της Ευρώπης, της ανανέωσης απέναντι στην παράδοση, με άλλους όρους. Οι «Διορθώσεις» του Φράνζεν, πάλι, είναι η Ευρώπη μέσα από τα μάτια ενός Αμερικανού – όπως παλιότερα μάς είχε μάθει ο Χένρι Τζέιμς. Μια τρίτη περίπτωση, για να πιαστώ από μια πρόσφατη ελληνική μετάφραση, είναι οι «Περιπέτειες του Ογκι Μαρτς» του Σολ Μπέλοου: ένα μεγάλο μυθιστόρημα με την έννοια της πολυφωνίας και με έναν αρνητικό ήρωα στο επίκεντρο.

Προφανώς τα μεγέθη δεν είναι συγκρίσιμα με την Ελλάδα, αλλά για τη δική μας περίπτωση μπορούμε να συζητήσουμε με όρους αναλογιών. Υπ’ αυτή την έννοια, υπάρχει διαχρονικά ένα αίτημα, μια επιδίωξη, και από τους συγγραφείς και από το κοινό ή τους κριτικούς για το μεγάλο ελληνικό μυθιστόρημα. Προσωπικά θα ενέτασσα εδώ τις «Ακυβέρνητες πολιτείες» του Τσίρκα και το «Κιβώτιο» – το δεύτερο με πολλή συγκράτηση, επειδή είναι μια συγκεκριμένη τοιχογραφία για την πολιτική παθολογία της Αριστεράς. Σε ό,τι αφορά ειδικότερα τη μεταπολιτευτική λογοτεχνία υπάρχουν αρκετά σημαντικά έργα (της Δούκα, του Πανσέληνου, του Γιατρομανωλάκη, του Νόλλα), αλλά νομίζω ότι θα δυσκολευτούμε να εντοπίσουμε ένα και εξαντλητικό βιβλίο. Το ερώτημα, δηλαδή, παραμένει εάν από το 1974 και μέχρι σήμερα έχουμε κάτι αντίστοιχο με την πολυανθρωπία των «Ακυβέρνητων πολιτειών».

Οσον αφορά την περίοδο της κρίσης, το ερώτημα μπήκε νωρίς – θυμάμαι μια δημόσια συζήτηση στο Λονδίνο ήδη το 2011. Εχουμε φιλόδοξες τοιχογραφίες που προσπάθησαν αλλά, κατά την άποψή μου, απέτυχαν να λειτουργήσουν συνθετικά. Ο λόγος που εντοπίζω είναι ότι βρισκόμαστε ακόμη μέσα στην κρίση: δεν μπορούμε καν να διακρίνουμε τα χαρακτηριστικά της.

Το πρώτο πράγμα που μου έρχεται στο μυαλό είναι ότι βεβαίως και υπάρχουν συγγραφείς σήμερα που προσπαθούν να συλλάβουν, με σημείο αφετηρίας τη σημερινή κατάσταση, την αλήθεια ή τις αλήθειες ενός μεγάλου χρονικού κύκλου της ελληνικής πραγματικότητας (είτε αυτός είναι η Μεταπολίτευση είτε ακόμη μεγαλύτερος) συμπλέκοντας το προσωπικό με το συλλογικό/κοινωνικό: Η Μάρω Δούκα, για να αναφέρω ένα μόνο παράδειγμα, παραδίδοντας στο κοινό το τελευταίο της μυθιστόρημα τον Μάιο του 2014, το 672 σελίδων «Ελα να πούμε ψέματα», τοποθετεί με ιδιαίτερα θαρραλέο, κατά τη γνώμη μου, τρόπο την πολύ τρέχουσα φιλολογία της εποχής πάνω σε ένα παλίμψηστο που εδώ και δέκα και πλέον χρόνια έχει προετοιμάσει με τα δύο προηγούμενα μυθιστορήματά της, τους «Αθώους και φταίχτες» (2004) και το «Δίκιο είναι ζόρικο πολύ» (2010), ολοκληρώνοντας έτσι μια μυθιστηρηματική τριλογία («Στις γραμμές του μύθου και της Ιστορίας») που διατρέχει οριζοντίως και καθέτως μια εξαιρετικά μεγάλη, περιπλεγμένη και επώδυνη περίοδο.

Το μυθιστόρημα είναι ιδιαίτερα προσφιλές είδος στους έλληνες συγγραφείς αλλά και στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό και σε καμιά περίπτωση δεν μπορούμε να πούμε ότι λείπουν από την ελληνική αγορά σήμερα πολυσέλιδα βιβλία. Οσο δε για τη θεματική της κρίσης, νομίζω ότι, αντίθετα με ό,τι εγώ ίσως περίμενα, αυτό που ζούμε τα τελευταία χρόνια έχει ήδη περάσει στη μυθοπλασία με πολλούς και ποικίλους τρόπους. Ο χρόνος θα κρίνει και αυτός τι από αυτά που διαβάζουμε σήμερα θα μείνει. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορούμε ή δεν δικαιούμαστε να δούμε κριτικά τα έργα που γράφονται σήμερα. Κυρίως, νομίζω, αυτό που συμβαίνει είναι ότι στο βάθος του χρόνου επικρατεί η ορθή κρίση, ό,τι κι αν σημαίνει αυτό. Γιατί, ούτως ή άλλως, απέναντι στην τέχνη ό,τι έχουμε να πούμε το λέμε πάντα εκ των υστέρων και αυτό δεν πρέπει να το ξεχνάμε όταν μιλάμε γι’ αυτή.

Σε καμία άλλη λογοτεχνική παράδοση εκτός της αμερικανικής δεν αποτολμήθηκε ο όρος «μεγάλο μυθιστόρημα». Αντ’ αυτού υπάρχουν εθνικοί ποιητές ή βάρδοι – ίσως επειδή η ποίηση επιτρέπει μια προσέγγιση λιγότερο αναλυτική και περισσότερο συναισθηματική. Οπότε το ερώτημα είναι: γιατί η Αμερική; Πρώτον, επειδή είναι νέα. Η ιδρυτική της συνθήκη ταυτίστηκε με μεγάλα ανθρώπινα ιδεώδη, ενώ η ίδια η χώρα ήταν απενοχοποιημένη σε σχέση με το ευρωπαϊκό παρελθόν. Ταυτόχρονα, η ίδρυση των ΗΠΑ ταυτίζεται τρόπον τινά με τη γέννηση του σύγχρονου μυθιστορήματος (Χόθορν, Μαρκ Τουέιν, Χένρι Μέλβιλ). Από εκεί κι ύστερα κάθε φιλόδοξος αμερικανός μυθιστοριογράφος θέλει να γράψει ένα μεγάλο βιβλίο. Η λέξη μάλιστα μπαίνει ακόμη και στον τίτλο: «Αμερικανικό όνειρο» του Μέιλερ, «Αμερικάνικη σκουριά» του Φίλιπ Μάγερ. Τρίτο στοιχείο είναι ότι η Αμερική αποτελεί κυρίαρχη κουλτούρα, χειρίζεται με μεγάλη ευκολία τα τεχνολογικά ζητήματα. Ο Φράνζεν, εκτός άλλων, ενσωματώνει στην «Ελευθερία» τον διάλογο για τα οικολογικά θέματα. Από την άλλη, αυτά τα μυθιστορήματα τροφοδοτούνται από την εκλαϊκευμένη επιστημονική γνώση που παράγεται από τα αμερικανικά πανεπιστήμια. Πάρτε, για παράδειγμα, την τετραλογία του «Λαγού» του Τζον Απντάικ: ένα πραγματικά μεγάλο μυθιστόρημα που δείχνει την ιδρυτική συνθήκη της χώρας, τη φυγή από το σπίτι, τις επαγγελματικές υποχρεώσεις, τους ανεκπλήρωτους πόθους.

Αυτό το στοιχείο της γνώσης είναι που λείπει από την Ελλάδα. Η σύγχρονη λογοτεχνία πρέπει να ξεφύγει από την εσωστρέφεια και την αυτάρκεια. Δεν μπορεί να στηρίζεται στο μπαράκι των Εξαρχείων ούτε στον Εμφύλιο (αν και, μνημονεύοντας τον Δημήτρη Ραυτόπουλο, ούτε το μεγάλο μυθιστόρημα του Εμφυλίου έχει γραφτεί). Δεν ξέρω, λοιπόν, αν υπάρχει η φιλοδοξία για ένα μεγάλο βιβλίο που να κοιτάει λίγο παραέξω. Και βεβαίως να αναδεικνύει την ιδιοσυστασία του ελληνικού έργου. Κι ύστερα υπάρχει ένα άλλο ζήτημα: στην Ελλάδα έχουμε αδυναμία παραγωγής ηρώων. Αυτά που φτιάχνουμε είναι καρικατούρες σε μια κοινωνία όπου όλα είναι αποδεκτά, οι αντιθέσεις δεν είναι σαφείς και επικρατεί εξισωτισμός ιδεών. Νομίζω ότι δεν είναι καιρός για εθνικά αφηγήματα. Καταλήγω ότι αν πρόκειται να μιλήσουμε για ένα «εθνικό μυθιστόρημα» χωρίς συμπλέγματα αυτό θα ήταν ο «Ζορμπάς». Βάζοντας στην άκρη επιμέρους διαφωνίες – που εγώ θα είχα πρώτος: και για τις αφηγηματικές μεθόδους και για τα πρότυπα που δημιουργεί.

Δηµοσθένης Κούρτοβικ, συγγραφέας, κριτικός λογοτεχνίας  
«Δεν έχουμε big Greek novel, έχουμε όμως πολλά fat Greek novels»

Τα όσα συμβαίνουν στην Ελλάδα εδώ και έναν χρόνο, προπαντός τα γεγονότα του περασμένου καλοκαιριού, λένε πολλά για τους λόγους της ανυπαρξίας μεγάλου ελληνικού μυθιστορήματος. Ενα κόμμα που αυτοτοποθετείται στη ριζοσπαστική Αριστερά και συγκυβερνά με ένα ακροδεξιό κόμμα. Μια κυβέρνηση που κάνει δημοψήφισμα καλώντας τον λαό να ψηφίσει Οχι και μέσα σε μια εβδομάδα γυρίζει πανικόβλητη το Οχι σε Ναι. Ενας λαός που πανηγυρίζει με τραγούδια και χορούς για το Οχι του και δύο μήνες αργότερα επιδοκιμάζει στις κάλπες την κυβέρνηση του Ναι. Πώς να υπάρξει μυθιστόρημα μεγάλης βαρύτητας και εμβέλειας σε μια χώρα τόσης ελαφρότητας, μια χώρα που μετατρέπει τα δράματά της σε φαρσοκωμωδίες;

Το μυθιστόρημα προϋποθέτει μια δομημένη κοινωνία που παίρνει στα σοβαρά τις αξίες της. Η δική μας κοινωνία είναι ένα μεγάλο σκορποχώρι και είμαστε ένας λαός που δεν παίρνει τίποτα στα σοβαρά, πράγμα που από μια άποψη μπορεί να είναι μια ευφυής τακτική επιβίωσης, δεν αφήνει όμως να αναπτυχθεί εκείνη η αίσθηση του επικού που βρίσκεται στις ρίζες της μυθιστορηματικής παράδοσης.

Δεν νοείται βαρυσήμαντο μυθιστόρημα από όπου να απουσιάζει μια περιπετειώδης πορεία αυτογνωσίας του κεντρικού τουλάχιστον ήρωα. Αυτό απαιτεί από τη μεριά του συγγραφέα διεργασίες αναστοχασμού του υλικού των δικών του εμπειριών, πεποιθήσεων και αλλοτινών συναισθημάτων. Τέτοια πράγματα πολύ σπάνια τα βλέπουμε στα ελληνικά μυθιστορήματα. Κατά κανόνα οι συγγραφείς μας είτε αναπτύσσουν έτοιμες θέσεις και βεβαιότητες είτε χύνουν στο χαρτί ναρκισσιστικά τη σύγχυση ή, από την άλλη, την ελαφρότητά τους. Γράφονται στην Ελλάδα δεκάδες ιστορικά μυθιστορήματα. Σε σχεδόν κανένα δεν έχω δει κάποια τάση προσωπικής επανατοποθέτησης απέναντι στο ιστορικό παρελθόν. Αναμασιούνται οι «αλήθειες» του σχολείου, του κόμματος ή της εκάστοτε πολιτικής και πολιτισμικής μόδας. Ο κομφορμισμός της σκέψης κυριαρχεί στην ελληνική πεζογραφία και είναι κάτι εχθρικό προς τη φύση του μυθιστορήματος, που τρέφεται από την εξατομικευμένη συνείδηση.

Αληθεύει εν μέρει ότι η απουσία μεγάλου ελληνικού μυθιστορήματος έχει να κάνει με την καχεξία της ελληνικής αστικής τάξης. Είναι χαρακτηριστικό ότι στο μυθιστόρημα εκείνο που πλησιάζει ίσως όσο κανένα άλλο σε ένα ελληνικό αστικό έπος, στον «Γιούγκερμαν» του Καραγάτση, ο πρωταγωνιστής είναι ξενόφερτος, Φινλανδός. Αλλά μήπως υπάρχουν ρωμαλέες αστικές τάξεις στη Λατινική Αμερική, που έχει βγάλει ωστόσο σπουδαία μυθιστορήματα; Σημαντικότερο, κατά τη γνώμη μου, για το πρόβλημα που τέθηκε είναι ότι στην Ελλάδα δίνει τον τόνο μια λούμπεν μικροαστική τάξη. Το δικό της «έπος» έγραψε ο Ταχτσής με το «Τρίτο στεφάνι». Πρόκειται όμως για αληθινά μεγάλο μυθιστόρημα;

Μου έρχεται στον νου η ταινία «My big fat Greek wedding». Δεν έχουμε big Greek novel, έχουμε όμως πολλά fat Greek novels. Είναι και αυτό μέρος του προβλήματος…