Ο μεγάλος αιρετικός

Τσιγάρο στο στόμα. Βλέμμα ανήσυχο. Και μια ατάκα χαρακτηριστική όταν απευθύνεται σε μια κυρία με τη βαριά φλαμανδική προφορά του: «Look lady…». Αυτός είναι ο Γιαν Φαμπρ που αν τον συναντήσεις με τον μάλλινο σκούφο του να περπατά στα στενά της Αμβέρσας δύσκολα θα πιστέψεις ότι είναι ο διεθνούς φήμης καλλιτέχνης, που τόλμησε να εκθέσει το έργο του απέναντι από δυο αριστουργήματα του Ρούμπενς μέσα στον καθεδρικό ναό της γενέτειράς του (και μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO) και να αντικαταστήσει τον εαυτό του με τον νεκρό Ιησού στην αγκαλιά της Παναγίας σε μια δική του εκδοχή της περίφημης Πιετά.

Αυτός είναι λοιπόν ο πρωτοπόρος για ορισμένους, βλάσφημος για άλλους, αιρετικός, ριζοσπαστικός και βαθιά πολιτικοποιημένος κατά κοινή ομολογία καλλιτέχνης, που αναλαμβάνει τη διεύθυνση του Ελληνικού Φεστιβάλ και διαδέχεται τον Γιώργο Λούκο, ο οποίος απομακρύνθηκε πριν από τα Χριστούγεννα από τον υπουργό Πολιτισμού Αριστείδη Μπαλτά καθώς υπήρχαν σκιές στη διαχείριση των οικονομικών του θεσμού, σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση.

Θα αντέξει την ελληνική ανοργανωσιά και τη γραφειοκρατία, την έλλειψη πόρων και την πίεση του χρόνου ο 58χρονος φλαμανδός πολυπράγμων δημιουργός, που θεωρείται από τους σημαντικότερους παγκοσμίως; Και θα καταφέρει να ανταποκριθεί στις προσδοκίες όσων περιμένουν από εκείνον να φέρει νέο αέρα στο κάπως κουρασμένο πρόγραμμα των προηγούμενων ετών;

Σε έναν άνθρωπο που έχει αναζητήσει την ουτοπία ως επιβάτης σε μια τεράστια μπρούντζινη χελώνα – «Searching for Utopia» (Αναζητώντας την ουτοπία) ήταν ο τίτλος του γλυπτού που είχε στήσει στον κήπο της Τεχνόπολης το 2004 στο πλαίσιο της έκθεσης Outlook – και που έχει επιχειρεί με έναν χάρακα στα χέρια να μετρήσει τα σύννεφα (το δεύτερο γλυπτό που είχε φέρει στην Αθήνα στο πλαίσιο της ίδιας έκθεσης) ίσως η αισιοδοξία να περισσεύει.

Για την αντοχή του, αλλά και για τις απαιτήσεις του από τους άλλους ποιος αμφιβάλλει όταν έχει ζητήσει από τους συνεργάτες του, αλλά και τους θεατές να καθήσουν επί 24 ώρες σε μια αίθουσα για να δουν τη θεατρική εκδοχή του Ολύμπου και των θεών του στην παράσταση «Ορος Ολυμπος» που είδαμε τον Οκτώβριο και στη Θεσσαλονίκη; Οσο για την υπομονή του, είναι σαφώς ανεξάντλητη, αν θυμηθεί κάποιος τα πρώτα του έργα, της δεκαετίας του ’70, στα οποία κάλυπτε μεγάλες επιφάνειες με πυκνά σχέδια καμωμένα με μπλε στιλό.

Τολμηρός επίσης θα είναι στις επιλογές του. Δεν μπορεί να περιμένει άλλωστε κάποιος κάτι λιγότερο από τον εικαστικό που δεν δίστασε να εκθέσει τα έργα του δίπλα σε εκείνα των μεγάλων φλαμανδών στις αίθουσες του Λούβρου. Και ίσως ματαιόδοξος (ή με ιδιαίτερο χιούμορ υπό άλλη οπτική) αν λάβουμε υπόψη μας πως μετονόμασε τον δρόμο του πατρικού του σε «οδό Γιαν Φαμπρ» και τοποθέτησε πινακίδα έξω από το σπίτι με την επιγραφή «Εδώ ζει κι εργάζεται ο Γιαν Φαμπρ» κατ’ αναλογία με το σπίτι του Βίνσεντ βαν Γκογκ στην ίδια γειτονιά. Ισως και κάποιες φορές ακραίος εικονοκλάστης αν αναλογιστούμε ότι μας έχει δείξει στο παρελθόν εικαστικές δημιουργίες του με πρώτη ύλη αίμα, ούρα, σπέρμα και δάκρυα ή ότι πετούσε γάτες στον αέρα και τις άφηνε να προσγειώνονται στα σκαλιά του δημαρχείου της γενέτειράς του, της Αμβέρσας, για τα γυρίσματα μιας ταινίας του, γεγονός που όχι απλώς προκάλεσε αντιδράσεις αλλά έγινε αιτία να δεχθεί και σωματική επίθεση.

Αμετανόητος δε, σε τέτοιο βαθμό που έφτασε το πάθος του για το κάπνισμα – λατρεύει την κασετίνα του Καρέλια – να την μετουσιώσει σε περφόρμανς – ύμνο για το τσιγάρο υπό τον τίτλο «Είμαι ένα λάθος», της οποίας η παγκόσμια πρώτη έγινε στην Αθήνα το 2007.

Ενας ακόμη άσος στο μανίκι του για τη θέση του καλλιτεχνικού διευθυντή στο Φεστιβάλ είναι η πολυσχιδής δράση του, καθώς έχει διαπρέψει εξίσου ως χορογράφος, σκηνοθέτης, συγγραφέας, περφόρμερ και εικαστικός. Και μάλιστα τον τελευταίο αυτό τομέα, των εικαστικών, φαίνεται πως θέλει να τον αναπτύξει ιδιαιτέρως στο πλαίσιο του Ελληνικού Φεστιβάλ, καθώς έχει ήδη ζητήσει να εκπαιδεύει έναν νέο επιμελητή εκθέσεων.

Ακόμη όμως κι αν το καλλιτεχνικό του παρελθόν ενέχει ενδείξεις ότι θα μπορούσε να ξεπεράσει τα όποια εμπόδια θα συναντήσει πιθανότατα στο τιμόνι του συγκεκριμένου θεσμού – κι έχοντας μια ανάλογη συνεργασία στο παρελθόν με το Φεστιβάλ της Αβινιόν – αρκετοί είναι εκείνοι που δεν βλέπουν με καλό μάτι ότι ένας «ξένος» αναλαμβάνει τα ηνία του Ελληνικού Φεστιβάλ και θέτουν θέμα για τις γνώσεις του γύρω από την τρέχουσα εγχώρια καλλιτεχνική πραγματικότητα, η οποία σαφώς και διεκδικεί μεγάλο κομμάτι του προγράμματος.

Και ναι μεν για το δεύτερο σκέλος όπως φαίνεται θα υπάρξει στο πλευρό του κάποιος Ελληνας που θα συμβάλει στη διαμόρφωση του ελληνικού μέρους του φετινού προγράμματος, το οποίο σύμφωνα με ασφαλείς πληροφορίες θα είναι πιο σφιχτό όχι μόνο για οικονομικούς λόγους αλλά κι επειδή ο ίδιος θεωρεί υπερβολή ένα φεστιβάλ διάρκειας δύο μηνών. Το ότι δεν είναι Ελληνας όμως δεν σημαίνει ότι δεν γνωρίζει και τον ελληνικό πολιτισμό. Οπως δήλωσε παλαιότερα στα «ΝΕΑ», «αν δείτε τόσο την εικαστική μου δουλειά όσο και τα κείμενά μου της δεκαετίας του ’80, θα διαπιστώσετε ότι η ελληνική μήτρα ήταν πάντα παρούσα».