Ο μεγάλος αιρετικός του ευρωπαϊκού σινεμά

Ετος 2014: το αφιέρωμα στο σινεμά του Αντρέι Ζουλάφσκι, που έφυγε χθες στα 75 του χρόνια, αποδεικνύεται ένα από τα πιο πετυχημένα στην ιστορία του θεσμού. Για τις ανάγκες μιας συνέντευξης, αποκτώ τον προσωπικό του αριθμό. Με πρόφαση «ακαδημαϊκή» το χρησιμοποίησα δυο – τρεις φορές. Κάθε φορά ερχόμουν αντιμέτωπος με κάποιον άλλο. «Πώς αισθάνεστε κάθε φορά που στήνεται ένα αφιέρωμα στο έργο σας;» τον ρωτώ. «Νεκρός» μου απαντά. «Και τι έγινε που δεν κάνω ταινίες πια; Μονάχα εσείς οι κινηματογραφόφιλοι πιστεύετε πως το να κάνεις σινεμά είναι η πεμπτουσία της ζωής! Μετατρέπετε τους σκηνοθέτες σε ήρωες!» μου έλεγε.
Ο Ζουλάφσκι γεννήθηκε στο χωριό Λ’βοβ τον Νοέμβριο του 1940. Τότε, ανήκε στην Πολωνία, σήμερα στην Ουκρανία. Αγάπησε από παιδί τον κινηματογράφο και τα παιδικά του χρόνια είχαν κάτι από φιλμική δραματουργία – σώθηκε από θραύσμα βόμβας κατά τη διάρκεια του πολέμου και κατόρθωσε να βρεθεί στη Γαλλία (όπου και σπούδασε σινεμά) χάρη στις προσπάθειες του διπλωμάτη πατέρα του. Ακόμα κι εκεί, όμως, διαφαίνονται τα πρώτα σημάδια του αντισυμβατικού χαρακτήρα. «Τίποτε απ’ ό,τι έμαθα στη σχολή δεν μου χρησίμευσε. Τα πέταξα όλα όταν γύρισα την πρώτη μου ταινία. Αυτό πρέπει να κάνετε κι εσείς» δήλωνε στους άναυδους θεατές που παρακολουθούσαν μια διάλεξή του στο Φεστιβάλ της Ταορμίνας το 2008 (όπου και πρωτοσυναντηθήκαμε). Τελικά, θα εργαστεί στο πλευρό του Αντρέι Βάιντα, ως βοηθός, έχοντας επιστρέψει στην Πολωνία για να σπουδάσει και φιλοσοφία, μια κίνηση που αργότερα θα περιγράψει ως «το μεγάλο λάθος του». Και αυτό γιατί το κράτος θα στραφεί από νωρίς εναντίον του: το «Diabel» του 1972 θα απαγορευτεί από το καθεστώς και ο Ζουλάφσκι θα μπει στη μαύρη λίστα για να επιστρέψει στη Γαλλία και να σκηνοθετήσει το συγκλονιστικό αριστούργημα με τίτλο «Σημασία έχει να αγαπάς» το 1974.

Γράφει τότε ο Βασίλης Ραφαηλίδης: «Τα πάντα σε αυτό το εκπληκτικό φιλμ κινούνται σ’ ένα διπλό επίπεδο: πρόκειται για μια εκκωφαντική φανταχτερή “φιλμόπετρα” και ταυτόχρονα ένα χρονικό της απλής, καθημερινής ζωής, μια ευτελή ιστορία έρωτα και πάθους παρμένη από το μπεστ σέλερ του Κρίστοφερ Φρανκ “Αμερικάνικη νύχτα” και ταυτόχρονα μια μοντέρνα τραγωδία σαιξπηρικού ύφους, ένα φιλμ σαδιστικά σκληρό και ταυτόχρονα βαθύτατα τρυφερό κι ανθρώπινο, ένα ρεπορτάζ πάνω στο θέμα “αποτυχία” και ταυτόχρονα μια σοφή ψυχολογική έρευνα πάνω στην υστερία».

Η ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΣΝΑΪΝΤΕΡ. Η Ρόμι Σνάιντερ και ο Φάμπιο Τέστι που πρωταγωνιστούν δεν υπήρξαν ποτέ καλύτεροι. Αυτό που όμως πρέπει να τονίσουμε είναι η τεράστια εμπορική απήχηση των «γαλλικών» ταινιών του σκηνοθέτη. Οχι μόνο στη Γαλλία, αλλά σε όλο τον κόσμο – και στην Ελλάδα, τα χρόνια που το κινηματογραφόφιλο κοινό ήταν πολυπληθές, διαρκώς ενημερωμένο και ολοκληρωτικά αφοσιωμένο. Κι όμως, ο Ζουλάφσκι ποτέ δεν γύρισε μια ταινία γι’ αυτό το ακροατήριο. Αντισυμβατικός μέχρι το μεδούλι του, επένδυσε σε ένα σινεμά οριακό, που έφερνε ακόμα και τις πρωταγωνίστριές του στα όρια της παράνοιας. Η Ιζαμπέλ Ατζανί δήλωσε πως υπέφερε στα γυρίσματα του «Μια γυναίκα δαιμονισμένη» του 1982, για το οποίο και κέρδισε το βραβείο ερμηνείας στο Φεστιβάλ των Καννών. «Η Ατζανί βγήκε και είπε πολλά για μένα εκείνη την περίοδο, αλλά μετά βραβεύτηκε για την ερμηνεία της και με ευγνωμονούσε – μου έλεγε πως η συνεργασία μας την απελευθέρωσε και ως ηθοποιό αλλά και ως γυναίκα. Το ίδιο συνέβη και με τη Σνάιντερ. Μέχρι το τέλος δήλωνε πως η καλύτερη ερμηνεία της ήταν στο “Σημασία έχει να αγαπάς”. Ολες οι γυναίκες ταλαιπωρήθηκαν δίπλα μου. Τουλάχιστον στην οθόνη. Κανένας θεατής δεν θυμάται τους άντρες που στάθηκαν δίπλα τους – τον Φάμπιο Τέστι ή τον Σαμ Νιλ. Ισως και να έπρεπε να κάνω και μια ταινία με ήρωα έναν άντρα» θα μου πει.

Αξέχαστες και οι εικόνες της ολόγυμνης Βαλερί Καπρίσκι στη «Δημόσια γυναίκα», που θα αποτελέσει και την τελευταία μεγάλη εμπορική του επιτυχία, μαζί με την «Ερωτική τρέλα» όπου παίζει η Σοφί Μαρσό – το 1984 και το 1985 αντιστοίχως. Η σχέση του με τον κινηματογράφο θα γίνει ολοένα και πιο περιοδική, η εμπορική του δύναμη θα ατονήσει, η αποβλάκωση του κοινού θα επικρατήσει. Κι εκείνος θα στραφεί στη συγγραφή βιβλίων με σποραδικές φιλμικές εμφανίσεις. Πέρυσι παρουσίασε το «Cosmos» που βραβεύτηκε για τη σκηνοθεσία του στο Λοκάρνο. Η γραφή του σταθερά παραδομένη στον παροξυσμό, όπως τον συναντάμε στην ανθρώπινη κατάσταση. Ηταν ίσως ο μόνος που τόλμησε να τη φιλμογραφήσει.