Τέχνη ή πρόκληση;

Μια σπίθα ασπρόμαυρη που άναψε στην παραλία της Λέσβου. Μια φωτιά που άρχισε να καίει από τη μεγάλη εμπορική εικαστική έκθεση της Ινδίας – την «India Art Fair» – και σε χρόνο dt εξελίχθηκε σε πυρκαγιά που εξαπλώθηκε με την ταχύτητα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης σε ολόκληρο τον κόσμο. Ο «πόλεμος» που ξέσπασε ευθύς αμέσως δεν άργησε να πάρει διαστάσεις και τα δύο στρατόπεδα να διασταυρώνουν τα διαδικτυακά τους κυρίως ξίφη γύρω από μια φωτογραφία κι έναν διάσημο ακτιβιστή εικαστικό: τον Κινέζο Αϊ Ουέιουεϊ και την πόζα του δίπλα στο κύμα όπως το άψυχο κορμί του τρίχρονου Αϊλάν Κουρντί στις τουρκικές ακτές που συγκλόνισε τον Σεπτέμβριο τον δυτικό κόσμο και αναζωπύρωσε για μία ακόμη φορά το ενδιαφέρον της Δύσης γύρω από το προσφυγικό ζήτημα. Τελικά είναι τέχνη αυτή η φωτογραφία; Κατάφερε ο σαφώς πολιτικοποιημένος καλλιτέχνης να περάσει ένα μήνυμα ή μήπως δεν ήταν παρά μια κακόγουστη κίνηση αυτοπροβολής; Μιλούν στα «Πρόσωπα» φωτογράφοι και εικαστικοί.

«Το βρίσκω αρνητικό. Με ενοχλούν όλοι αυτοί οι συμβολισμοί και τα μηνύματα, όταν λείπει η ουσία» λέει στα «Πρόσωπα» ο βραβευμένος φωτογράφος Αρης Μεσσήνης, που βρέθηκε κι ο ίδιος κάτω από τα φώτα της δημοσιότητας όταν πρόσφατα άφησε την κάμερά του για να βοηθήσει τους μετανάστες στη Λέσβο. «Η φωτογραφία του Αϊλάν ξεγύμνωσε αυτό που ξέραμε. Τι μπορεί να μας πει παραπάνω η τέχνη όταν έχουμε δει το παιδί; Θα μπορούσε να καυτηριάσει την αλαζονική στάση της Ευρωπαϊκής Ενωσης και των Ηνωμένων Πολιτειών κι όχι να εκμεταλλεύεται την κατάσταση για να κερδίσει ένα like στην παράνοια των μέσων κοινωνικής δικτύωσης».

«Η φωτογραφία εικόνισε από νωρίς γεγονότα χωρίς αναισθητικό ή αισθητικές επιφάσεις. Υπήρξε κοφτερό κοινωνικό νυστέρι με διάθεση τολμηρής αλλαγής σε καιρούς σκοτεινούς, επιμερίζοντας μια δόση σοκ στον ασφαλή θεατή, που έμαθε να ζει με ηθικά διλήμματα χωρίς να κομπιάζει. Η φωτογραφία του Αϊ Ουέιουεϊ στη Λέσβο μοιάζει ισχυρός συμβολισμός, όχι όμως ισχυρότερος από την τραγική εικόνα στην οποία αναφέρεται. Η ωμή φωτογραφία της απώλειας της ζωής αποσβολώνει την απλοϊκή εννοιακή προσομοίωσή της. Το να ταξιδέψει κανείς τόση απόσταση για να αναπαραστήσει απλά μια φωτογραφία σημαίνει όμως ότι η εικονόσφαιρα επιτυγχάνει επίσης καίριες νίκες επί της πραγματικής ζωής. Ο προμελετημένος συναισθηματικά ακτιβισμός που παράγει καλλιτεχνική υπεραξία και η δικτυακή δημοσιότητα είναι απότοκα μιας κουρασμένης εποχής, στην οποία οι χειρονομίες τείνουν να ξεκινούν από μια εικόνα και να εξαντλούνται σε μια άλλη, χωρίς τον αυθορμητισμό της εσωτερικής αναγκαιότητας. Η διακήρυξη μιας ελευθερίας χωρίς όρια στην τέχνη ενέχει αναπόφευκτα ευθύνες».

Είναι ένας έμπειρος εικαστικός ο οποίος στο παρελθόν έχει προσεγγίσει με τόλμη δύσκολα ζητήματα, όπως οι επιθέσεις αυτοκτονίας. «Ο Αϊλάν δεν είναι πια ένα πνιγμένο παιδί σε κάποια παραλία της Λέσβου. Είναι ένα σύμβολο. Οι ακτιβιστές ή οι καλλιτέχνες-ακτιβιστές ανέκαθεν χρησιμοποιούν το σύμβολο για να δημιουργήσουν μια δυνατή εικόνα που θα μεταφέρει ένα μήνυμα. Η ιδέα τού να παραμείνουν 20 λεπτά στη στάση του Αϊλάν, φορώντας τα ίδια ρούχα, σε μια παραλία του Ραμπάτ ανήκει σε μια ομάδα 30 ακτιβιστών με πρωτοστάτρια τη μαροκινή ηθοποιό Λατίφα Αχράρ, σαφώς λιγότερο διάσημη από τον αγαπημένο στη Δύση κινέζο αντικαθεστωτικό καλλιτέχνη Αϊ Ουέιουεϊ. Η διαμαρτυρία των Μαροκινών για τις 2.600 ψυχές προσφύγων που δεν κατόρθωσαν φέτος να διασχίσουν τη Μεσόγειο δεν πήρε μεγάλες διαστάσεις. Η φωτογραφία με την ίδια πρόθεση του Αϊ Ουέιουεϊ, επεξεργασμένη στο Photoshop, έγινε viral. Ο σταρ καλλιτέχνης κατόρθωσε, χωρίς απαραίτητα να φταίει, να τραβήξει την προσοχή από το σύμβολο στον εαυτό του. Θα τον εκτιμούσα περισσότερο ως καλλιτέχνη αν με μια κίνησή του με έκανε να ξεχάσω πως ο Αϊλάν είναι ένα σύμβολο και έβλεπα πάλι ένα πνιγμένο παιδί».

Τελικά, πρέπει να λιθοβολήσουμε τον κινέζο καλλιτέχνη ως νάρκισσο ή να αποδεχθούμε την κίνησή του ως συμβολική με αντίκτυπο στην κοινωνία; «Θα πρότεινα να τον δεχτούμε ως πρόσφυγα, όπως ορίζει ο Ξένιος Δίας, με τους όρους του και τα καμώματά του. Δεν μπορούμε να τον εμποδίσουμε, παρά μόνο να δείξουμε κατανόηση. Αν το έργο του είναι καλό ή κακό, θα το δείξει ο χρόνος» καταλήγει ο πολυπράγμων – εικαστικός, ηθοποιός, λυρικός τραγουδιστής – Αγγελος Παπαδημητρίου.

«Το θέμα του Αϊλάν το ενέταξε κι ο Μπάνκσι στη δουλειά του. Γιατί εστιάζουμε λοιπόν στην οικειοποίηση του Αϊ Ουέιουεϊ;» αναρωτιέται ο Κώστας, εικαστικός κι ένας από τους τρεις Ελληνες που έχουν ανεβάσει τη σελίδα στο facebook (αμφιλεγόμενη για ορισμένους, σατιρική σύμφωνα με άλλους) για τη συλλογή υπογραφών, με στόχο να απονεμηθεί Νομπέλ Ειρήνης στον κινέζο καλλιτέχνη. «Μήπως επειδή ο Μπάνκσι δεν έβαλε τον εαυτό του στη θέση του Αϊλάν, αλλά ένα κορίτσι δίπλα του να κρατά ένα μπαλόνι σε σχήμα καρδιάς;» ρωτάμε τον συνομιλητή μας. «Δεν είναι μια ανόητη μίμηση πάντως. Οικειοποιείται μια οικεία εικόνα και την κάνει ανοίκεια. Στη θέση του παιδιού που σοκάρει βάζει κάτι που δεν περιμένουμε, τον εαυτό του, έναν μεσήλικο Κινέζο. Πρόκειται για μια καταστασιακή μεταστροφή του συμβόλου» εκτιμά.