Ο πανικός του χρόνου

Σε πρώτη εντύπωση ο Τενεσί Ουίλιαμς είναι από τους πλέον πολυπαιγμένους ξένους σύγχρονους συγγραφείς. Αλλά είναι πλάνη. Ο σπουδαίος αυτός ηθογράφος του αμερικανικού Νότου είναι ένας από τους πολυγραφότερους θεατρικούς δημιουργούς και είναι πρόβλημα αν έχουμε δει στην Ελλάδα περισσότερο από το ένα τρίτο της παραγωγής του. Βέβαια τα μεγάλα, διασημότερα και πολύπρακτα έργα του έχουν παιχτεί και ξαναπαιχτεί, αλλά στην εποχή του ευδοκίμησε και το μονόπρακτο που στην Αμερική αποτελεί παράδοση και βρίσκεται τρόπος να παρασταθεί. Κυρίως στα περιθωριακά και πειραματικά ή πανεπιστημιακά θεατρικά τμήματα. Κάθε φορά που ανακαλύπτουμε ένα άγνωστο σε μας μονόπρακτό του διαπιστώνουμε έναν κανόνα που κυριαρχεί στην ιστορία του θεάτρου. Πως οι μεγάλοι δραματουργοί εν τέλει γράφουν και ξαναγράφουν τον ίδιο έμμονο πυρήνα τους κάθε φορά με άλλη τεχνική, δομή, ατμόσφαιρα και κοινωνική συνθήκη.

Αυτό εξάλλου συμβαίνει και με άλλους δημιουργούς, ποιητές, πεζογράφους, ζωγράφους, μουσικούς, χορευτές και αρχιτέκτονες, καθώς και κινηματογραφιστές. Οι εμπορικοί λεγόμενοι συγγραφείς, οι επαγγελματίες της αγοράς (και δεν το αναφέρω για να τους υποτιμήσω) τροφοδοτούν κάθε φορά την πιάτσα με διαφορετικά έργα, σε χαρακτήρες, κοινωνικό πλαίσιο, ηθικά διλήμματα και συγκρουσιακά πάθη.

Θα έλεγα πως το έργο τους αναφέρεται στο αριστοτελικό λογικό πλάτος. Οι μεγάλοι δημιουργοί σκάβουν στο βάθος, όπως ο μανιακός αρχαιολόγος που εξαντλεί συχνά έναν περιορισμένο χώρο και ψάχνει συνεχώς κατεβαίνοντας και μελετώντας τη διαστρωμάτωση του τοπίου.

Κάτι ανάλογο με τον Ουίλιαμς είναι η «Τέταρτη διάσταση» του Γιάννη Ρίτσου: η Φαίδρα, η Κλυταιμνήστρα, η Χρυσόθεμις, η Ελένη και η γηραιά κυρία της «Σονάτας του Σεληνόφωτος» είναι περσόνες του ίδιου του Ρίτσου και έμμονη ποιητική ιδέα είναι η φθορά του σώματος. Οι τραυματικές αναμνήσεις, οι ενοχές, οι αναβολές και οι δισταγμοί της ψυχής όταν το σώμα ποθεί, λαχταρά και οι προκαταλήψεις, τα ηθικά μικροαστικά προτάγματα το εμποδίζουν να δοθεί στις επιθυμίες του και όταν πλέον στα γεράματα νοσταλγεί τις ανεκπλήρωτες επιθυμίες ρημάζει δύο φορές μέσα στο βάραθρο του ανελέητου χρόνου.

ΟΙ ΗΡΩιΔΕΣ. Ο Τενεσί Ουίλιαμς έγραψε δεκάδες έργα με κύριο πρόσωπο μια γυναίκα που έχει χάσει την εμπιστοσύνη στο σώμα της και πανικόβλητη προχωρεί άλλοτε τρομαγμένη, άλλοτε αλλόφρων και άλλοτε ηρωικά προς το κενό.

Από την Μπλανς Ντιμπουά του «Λεωφορείον ο Πόθος» ώς την Ντελ Λάγκο και από την Αμάντα έως τη στεγνωμένη ηρωίδα του «Καλοκαιριού και της καταχνιάς», από τη Λαίδη Φθεϊροζόλ ώς τη «Λυσσασμένη γάτα» και από τον ποιητή του «Ξαφνικά πέρσι το καλοκαίρι» ώς τη Σίσι Γκόφορθ του «Τελευταίου επισκέπτη» και την κυρία Στόουν της «Ρωμαϊκής Ανοιξης», οι γυναίκες αυτές και ο λεπταίσθητος ποιητής είναι, όπως είπα, περσόνες του Ουίλιαμς.

Το μεγάλο μονόπρακτο «Ο τελευταίος επισκέπτης», όπως εύστοχα μεταφράστηκε ως τίτλος από τον Ερρίκο Μπελιέ που έχει μεταφράσει το σύνολο των σημαντικών έργων του αμερικανού δραματουργού, ανήκει πλέον στην παραγωγή που γέρνει προς τη φθίνουσα έμπνευση. Γραμμένο το 1957 και παιγμένο το 1963 ακολουθεί τα μεγάλα σημαντικά κείμενα («Λυσσασμένη γάτα», «Ξαφνικά πέρσι το καλοκαίρι», «Νύχτα της Ιγκουάνα») αλλά δεν ακολουθείται από κανένα αριστούργημα, παρότι ο Ουίλιαμς συνεχίζει κάθε χρόνο να παραδίδει ένα έργο για είκοσι ολόκληρα χρόνια έως τον θάνατό του (1983). Είναι η εποχή που το Μπρόντγουεϊ απορρίπτει τα έργα του ενώ έχει απλωθεί η φήμη του στην Ευρώπη.

Ο «Τελευταίος επισκέπτης» που ανέβασε ο Κοραής Δαμάτης στο υπόγειο του Ιδρύματος Κακογιάννη, διαμορφωμένο σε περίπου κυκλικό θέατρο, είναι ένα τυπικό και συνάμα αυθεντικό δείγμα της μανιέρας του Τενεσί Ουίλιαμς. Μια γερασμένη πλέον κυρία με έντονο και προκλητικό ερωτικό παρελθόν, από εκείνους τους ελεύθερους σκοπευτές που εξέρχονται στην αγορά με όπλο τη γοητεία, τις αμαρτωλές υποσχέσεις και τη φήμη της μοιραίας και απάνθρωπης νοοτροπίας του χορτασμένου και απολαμβάνει γύρω από τα πόδια της τα πτώματα των εξαντλημένων και εκλιπαρούντων εραστών, πανικόβλητη κυνηγάει τον τυχαίο εραστή ενώ προσπαθεί να διασώσει κάτι από τη βιωμένη ερωτική της εμπειρία υπαγορεύοντας τα απομνημονεύματά της σε μια δύστροπη δημοσιογράφο που την ανέχεται και την υπονομεύει.

Οι επισκέψεις που δέχεται είναι πρόσωπα που έρχονται να απολαύσουν την παρακμή της και να ερεθίσουν ειρωνικά την κατάντια της, ώσπου εμφανίζεται ένας τυχαίος περαστικός, ανέστιος και περιπλανώμενος. Παλιό μοτίβο που ανασύρεται από τον τροβαδούρο – Ορφέα, περιπλανώμενο του έργου «Ορφέας στον Αδη».

Αυτός όμως εδώ είναι ένας Αγγελος θανάτου που εφορμά μέσα στην ερημιά, δημιουργεί προσδοκίες, αναπτερώνει ελπίδες, ευαισθητοποιεί και διεγείρει τα αδρανούντα ερωτικά κύτταρα. Υπνωτίζει συνειδήσεις και με τη γοητεία της σαγήνης (αλήθεια, ποιος γνωρίζει πως η αρχαία λέξη σαγήνη σημαίνει το δίχτυ του ψαρά;) οδηγεί την απελπισμένη ύπαρξη, τη μετέωρη, την αιωρούμενη στο υπαρξιακό κενό μέσα από την οδό των ψευδαισθήσεων στο μοιραίο τέρμα.

Είναι έξοχη η σκηνή όπου ο ψυχοπομπός εραστής οδηγώντας το υπνωτισμένο σαν άθυρμα θύμα του βγάζει φτερά και μετατρέπεται, αποκαλύπτοντας το ήθος του και τον σκοπό του, σε Αγγελο θανάτου.

Η ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ. Ο Κοραής Δαμάτης που σέβεται το ύφος και το ήθος των κειμένων που σκηνοθετεί δεν κάνει εξυπνάδες, ακροβασίες και μεταμοντερνικά «πειράγματα», ίσως διότι ξέρει να οδηγήσει τους ηθοποιούς στα άδυτα της ψυχής για να αναλύσουν την αλήθεια των ρόλων, δίδαξε ψυχολογικό και συνάμα ρεαλιστικό θέατρο, όπως το υπαγορεύει ένα κείμενο που ανήκει σε μια ένδοξη υποκριτική σχολή που γαλούχησε μεγάλα επιτεύγματα του αμερικανικού θεάτρου. Είναι ένας ποιητικός ρεαλισμός στις παρυφές και του συμβολισμού και του εξπρεσιονισμού.

Μέσα σ’ έναν λιτό αλλά σημαίνοντα χώρο που οργάνωσε ο Γιώργος Λυντζέρης, η Αννα Μαχαιριανάκη έντυσε τα πρόσωπα με γούστο αλλά με μια θεατρικότητα που τα έβγαζε από την καθημερινότητα.

Ο Κοραής Δαμάτης επιστράτευσε δύο νέους ηθοποιούς που υποδύθηκαν τους αφηγητές και λειτουργούσαν σαν τεχνικοί της σκηνής, έτσι ώστε τονώθηκε η θεατρικότητα και υπονομεύτηκε ο κίνδυνος του νατουραλισμού (Κλεάνθης Βαρσαμούλης, Κωστής Μακριδάκης).

Η Βάνα Πεφάνη (γραμματέας) έπλασε έναν ρόλο έξοχο ισορροπώντας ανάμεσα στην αλαζονεία της νεότητας απέναντι στο γήρας και στον κυνισμό που τροφοδοτεί τους μέτριους όταν βλέπουν την κατάρρευση των επωνύμων.

Η Νεφέλη Ορφανού (τι έξοχη καρατερίστα) υποδύθηκε την κοσμικογράφο δημοσιογράφο που έρχεται να γλεντήσει και να καταγράψει την παρακμή τής σταρ πουλώντας τα κόλλυβα!

Ο Σόλων Τσούνης είναι ηθοποιός με έντονη παρουσία και σκηνική αποτελεσματικότητα.

Και βέβαια η Νόρα Κατσέλη (Σίσι) έδωσε με εξαίσιες ισορροπίες τον πανικό αλλά και την αξιοπρέπεια, τη ρητορική της βεντέτας και τις φοβίες μπροστά στην επέλαση του πανδαμάτορος χρόνου.

Μετάφραση: Ερρίκος Μπελιές
Σκηνοθεσία – φωτισμοί: Κοραής Δαμάτης
Σκηνικά: Γιώργος Λυντζέρης
Κοστούμια: Αννα Μαχαιριανάκη
Παίζουν: Νόρα Κατσέλη, Βάνα Πεφάνη, Σόλωνας Τσούνης, Νεφέλη Ορφανού
Πού: Στο Ιδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης (Πειραιώς 206, τηλ. 210-3418.550), έως 14/2.