Από τον «Κάρλος, το τσακάλι» στον Ξηρό

Αν τα πρόσφατα γεγονότα στο Εθνικό Θέατρο τελεσιδίκησαν για τα όρια της καλλιτεχνικής δημιουργίας, τότε η πρώτη σκηνή  δύσκολα θα ξανανεβάσει παράσταση βασισμένη εν μέρει σε κείμενο που αφορά (και) την τρομοκρατία. Με απόφαση του καλλιτεχνικού διευθυντή του Εθνικού, η «Ισορροπία του Nash», σε σκηνοθεσία Πηγής Δημητρακοπούλου, κατέβηκε. Είναι μια εικόνα αντίθετη με την αντίστοιχη πολλών χωρών του εξωτερικού, όπου αρκετά συχνά ανεβαίνουν παραστάσεις ή κυκλοφορούν ταινίες αντίστοιχων «ευαισθησιών». Το 2012 ο Eλβετός Μίλο Ράου παρουσίασε στη Γερμανία αναγνώσεις της «Απολογίας του Μπρέιβικ», του μανιφέστου δηλαδή που είχε γράψει ο νορβηγός δολοφόνος 77 ατόμων το 2011. Στη Γερμανία έχει γυριστεί το «Σύμπλεγμα Μπάαντερ – Μάινχοφ» από τον Ούλι Εντελ το 2008, με θέμα τα έργα και τις ημέρες της Φράξιας Κόκκινος Στρατός. Το «Καλημέρα, νύχτα» του Ιταλού Μάρκο Μπελόκιο (2003) αφηγείται την απαγωγή και δολοφονία του Αλντο Μόρο μέσα από τη ματιά μιας νεαρής αγωνίστριας των Ερυθρών Ταξιαρχιών. Το «Παράδεισος τώρα» (2005) του Παλαιστίνιου Χανί Αμπού Ασάντ έχει διεκδικήσει Οσκαρ, ενώ ο «Ειρηνοποιός» της Μίμι Λέντερ (1997) είναι ένα μόνο από τα πολλά παραδείγματα που φτάνουν έως και το λαμπερό mainstream φιλμάρισμα. Υπάρχουν πολιτισμικά χαρακτηριστικά που στη μια περίπτωση δίνουν χώρο σε παρόμοια φιλμ και στην ελληνική όχι; Και ποια τα συμπεράσματα για την ανοχή της κοινωνίας απέναντι στη δράση των τρομοκρατών;

Η 17 Νοέμβρη μοιράζεται αρκετά κοινά γνωρίσματα με την αριστερή τρομοκρατία του ’70 και του ’80 σε Ιταλία, Γερμανία και εν μέρει Γαλλία. Διαθέτει τον πολιτικό ριζοσπαστισμό κάποιων κινημάτων χειραφέτησης μέρος των οποίων δεν αποστρατεύτηκε, αλλά πολιτικοποίησε τον αγώνα στο έπακρο. Πιστεύει ότι μπορεί να λειτουργήσει ως θρυαλλίδα για τις μάζες. Θεωρεί εαυτόν πρωτοπορία κάποιου εργατικού κινήματος και πιστεύει ότι έχει δικαίωμα ζωής και θανάτου, με βάση τη μεταφυσική κάποιου επαναστατικού δικαίου. Δεν συνιστά όμως κάτι ρηξιακό, αντιπαραθετικό, εναντιωματικό σε σχέση με την κυρίαρχη ιδεολογία. Αντιθέτως, κρίνοντας από την επιλογή των στόχων και τη ρητορική της, είναι μια ένοπλη κοινοτοπία – οριακά, μια ένοπλη έκθεση ιδεών που δεν απειλεί τις κυρίαρχες αντιλήψεις: όταν το ΠΑΣΟΚ γίνεται πιο εθνικιστικό, σκοτώνει Τούρκους. Οταν η κοινωνία αποχουντοποιείται, χουντικούς. Οταν σκανδαλίζεται από τον Κοσκωτά, ανθρώπους που σχετίζονται με αυτόν και όταν υπάρχει έντονος αντιαμερικανισμός, Αμερικανούς. Πάντοτε ολοκληρώνει, δίνει μορφή, σε κάτι απολύτως κοινότοπο. Δεν έχει επίσης «τακτοποιηθεί» σε κοινωνικό επίπεδο, επομένως δεν είναι πολύ εύκολο, από το κινηματογραφικό σινάφι – που δεν έχει πάντα τα επιστημονικά εργαλεία για αυτές τις λεπτές αποχρώσεις – να προσεγγίσει ένα φαινόμενο που δεν έχει λήξει.

Υπάρχει πάντως μια ταινία που περιγράφει τη σχέση της οργάνωσης με τις κυρίαρχες αντιλήψεις. Είναι το «BIOS + πολιτεία» του Νίκου Περάκη. Ενας επίδοξος τρομοκράτης θέλει να ανατινάξει τις εγκαταστάσεις του ΟΤΕ. Ο ριζοσπαστισμός του, ωστόσο, σιγά σιγά απονευρώνεται. Οι παλιοί του φίλοι, αντί για βία, τον αντιμετωπίζουν με αγάπη. Τελικά του παραχωρείται η δυνατότητα για ένα διάγγελμα, αποκαλύπτεται όμως ότι το κείμενο, που είχε σταλεί και σε διάφορους δημόσιους φορείς, το έχει χρησιμοποιήσει αποσπασματικά ο πρωθυπουργός στο εκτελεστικό του γραφείο. «Μα πώς είναι δυνατόν» ρωτάει ο τρομοκράτης τον σύμβουλο του πρωθυπουργού. «Πρέπει να το αλλάξεις», του απαντάει εκείνος, «δες και την εφημερίδα». «Ναι, αλλά πώς γίνεται;» επαναλαμβάνει εκείνος. «Εσύ κάνεις κριτική», απαντά ο σύμβουλος, «ο πρωθυπουργός κάνει αυτοκριτική».

Οταν παρουσίασα τον «Ομηρο» το 2005 (σ.σ.: φιλμ βασισμένο στην ιστορία του 25χρονου Φλαμούρ Πίσλι που κατέλαβε ένα λεωφορείο του ΚΤΕΛ το 1999 με τραγικά αποτελέσματα) αποπειράθηκα να κάνω μια κατασκευή ενός θέματος που είχα δει λάιβ στην τηλεόραση, τη συνομιλία (σε ζωντανή μετάδοση) ενός συγκεκριμένου παρουσιαστή με τον άνθρωπο αυτό. Μου φάνηκε ασύλληπτο που έβλεπα κάτι τέτοιο σε ένα ευρωπαϊκό κανάλι, αλλά με ενδιέφερε παρά πολύ – όπως και η δυναμική μέσα στο λεωφορείο, καθώς και τα κίνητρα του δράστη που ήταν ξεκάθαρο πως είχε πέσει θύμα σεξουαλικής κακοποίησης. Και φυσικά αντιμετώπισα το επιχείρημα της «οδύνης των συγγενών». Καταλαβαίνω πως για δεκαετίες αυτή η οδύνη ήταν αγνοημένη από το γενικό ελληνικό κοινό – μιλώ για τα χρόνια της χούντας. Προσωπικά, αναγνώρισα τον πόνο του πατέρα, δεν νομίζω όμως πως αυτό πρέπει να αποτελεί κριτήριο γιατί παραλύει το σύμπαν. Και στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο χάθηκαν πολλοί γιοι και πατεράδες. Φυσικά, αυτό οδήγησε σε φασιστικά ξεσπάσματα έξω από το Ιντεάλ με μαύρες σημαίες και τύμπανα. Ακόμη χειρότερα, υπήρχε και μια αντίδραση από τάχα μου σοφιστικέ τύπους: «Αχ τώρα τι μπλέκετε μ’ αυτά τα θέματα». Τώρα, νομίζω το ελληνικό κοινό ή έχει μπουχτίσει από την τηλεόραση και το newsreel και έτσι δεν μπορεί να προχωρήσει σε μια μυθοπλαστική κατασκευή πιο οξυδερκή που πάει σε άλλες πτυχές του θέματος ή υπάρχει θέμα με το πολιτισμικό DNA του Νεοέλληνα: δεν τον ενδιαφέρει η ανάλυση αλλά το να πιστεύει σε κάτι. Υπάρχει μια έλξη ορθολογικής διάθεσης (είναι ο Διαφωτισμός, ηλίθιε!).

Η Ελλάδα είναι μια χώρα που για διάφορους λόγους, ιστορικούς κυρίως, έχει μάθει να κρύβει τα προβλήματα κάτω από το χαλί. Αυτό όμως έχει ως αποτέλεσμα να δημιουργούνται υστερήσεις – κοινωνικές και πολιτιστικές – και θέματα ταμπού που, όταν έρχονται στην επιφάνεια (γιατί η Ιστορία δεν προχωράει με τις πεποιθήσεις αλλά με τα γεγονότα) αντιμετωπίζονται είτε με δαιμονοποίηση είτε με αποθέωση. Ας είμαστε ειλικρινείς: η νηφάλια κρίση δεν ανήκει στα γενικά πολιτισμικά χαρακτηριστικά της χώρας μας. Ας θυμηθούμε ένα θέμα ταμπού όπως είναι ο χωρισμός Κράτους – Εκκλησίας. Θα μπορούσε να γίνει μια κινηματογραφική ταινία πάνω σ’ αυτό. Δεν έχει γίνει ακόμα. Κάθε φορά που το ζήτημα έρχεται στην επιφάνεια γίνεται ξεσηκωμός, όχι πάντα ανιδιοτελώς. Και όμως, πρόκειται για ένα θέμα απλό στην ουσία του. Το ίδιο συμβαίνει και με την τρομοκρατία. Ενα θέμα που βασάνισε την κοινωνία και προξένησε πόνο, ενώ έχει κριθεί και έχει καταδικαστεί τελεσίδικα και νομικά και στις συνειδήσεις, αναζωπυρώνεται με κάθε αφορμή. Γίνεται προσπάθεια να περάσει η τρομοκρατία ως εκδοχή της Αριστεράς (πράγμα που η Αριστερά αρνείται στεντορείως), προφανώς για πρόσκαιρα μικροπολιτικά οφέλη. Το πλαίσιο λοιπόν είναι ασφυκτικό για την τέχνη. Αλλά όταν η τέχνη ασφυκτιά, η δημοκρατία πάσχει στον πυρήνα της: στον πολιτισμό.

Η ελληνική κοινωνία είναι μάλλον διπολική. Βιώνει την πραγματικότητα σαν φανερό και σαν κρυφό γεγονός. Σαν τους γονείς που έμαθαν για την πρώτη ερωτική επαφή της κόρης τους στην επαρχία και προσπαθούν πανικόβλητοι να το κρύψουν από όλους. Αυτή η λογική του «κάτω από το χαλί» σηματοδοτεί μια διαρκή καθυστέρηση στην αναμενόμενη πολιτισμική εξέλιξη. Ο gay βουλευτής αρνείται το σύμφωνο συμβίωσης για να μη χάσει την ψήφο των νοικοκυραίων, ο σκηνοθέτης αυτολογοκρίνεται για να χρηματοδοτηθεί, με λίγα λόγια όλη η χώρα προβάρει στον καθρέφτη αυτό που έμαθε από γονείς και παππούδες: «Τα εν οίκω μη εν δήμω». Αυτό που τελικά ονομάστηκε νεοελληνική πραγματικότητα στηρίχτηκε σε τόσα «εθνικά ψεύδη», τόσες διαστρεβλώσεις και αποσιωπήσεις, που όποιος τολμά να μιλήσει για αυτά με έναν διαφορετικό τρόπο χαρακτηρίζεται το λιγότερο ανθέλληνας και άλλα ωραία και τρυφερά από τους… θεματοφύλακες του ελληνοχριστιανικού ιδεώδους. Είναι σίγουρο ότι ακόμα και τώρα στον 21ο αιώνα δεν μιλάμε ανοιχτά. Και όσοι το έκαναν το πλήρωσαν. Η αμερικανική κοινωνία χρησιμοποίησε τον κινηματογράφο για να ξεπλύνει τις εθνικές ντροπές της (βλέπε πολλές και καλές ταινίες για το Βιετνάμ). Ενα ολόκληρο έθνος έκανε ομαδική ψυχανάλυση μέσω της τέχνης. Εμείς θα τολμήσουμε;