Τo προσωπείο και το κενό

Συχνά στη ζωή μάς στοιχειώνουν προσωπικά τραύματα και μέσα από τις πληγές τους βλέπουμε και τη ζωή των γύρω και του τόπου εν γένει. Τον Οκτώβριο του 1944 βρέθηκα στη γενέθλια πόλη μου, τη Λαμία, κάτω από το μπαλκόνι του κλαραίικου, του τρίπατου σπιτιού της οικογένειας Κλάρα, στην Πλατεία Ελευθερίας. Σ’ ένα μεγάλο πλήθος λαού, λίγο μετά την Απελευθέρωση, μιλούσε ο Θανάσης Κλάρας, ο καπετάνιος Αρης Βελουχιώτης. Ημουν τότε επτά ετών μαζί με την άλλη πιτσιρικαρία κάτω από το μπαλκόνι. Σε μια στροφή του λόγου του ο Αρης σταμάτησε για να ακούσει την αντίδραση του λαού και μόνο τότε μέσα στην απόλυτη σιγή ακούστηκε μια ανδρική φωνή να φωνάζει: «Αρη, πίσω έχει η αχλάδα την ουρά». Αυτή η φωνή, μ’ αυτήν την παροιμία τη λαϊκή, έκτοτε με στοιχειώνει. Μέσα σ’ έναν χρόνο ο Βελουχιώτης κυνηγημένος από τα κρατικά αποσπάσματα από τη μια και από την αποκήρυξή του από τον Ζαχαριάδη από την άλλη με το άρθρο του «Ριζοσπάστη», με τον τίτλο «Ο καπετάν Μιζέριας», μόνος μ’ έναν σύντροφό του σκοτώθηκε και το κεφάλι του καρφώθηκε σ’ ένα κάγκελο στα Τρίκαλα.

Εκτοτε συχνά με προβληματίζει «η αχλάδα και η ουρά» της. Τι σήμαινε τάχα εκείνη την ώρα αλλά και αργότερα αυτή η παροιμιώδης παραβολή; Τι νόημα έχουν πάντα αυτά τα αινιγματώδη αποφθέγματα; Ή δεν έχουν κανένα νόημα και απλώς αποτυπώνουν την αμηχανία και ως εκ τούτου και την πιθανή απουσία νοήματος;

Είδα πριν από λίγες μέρες στο θέατρο Στούντιο Μαυρομιχάλη μια δημόσια από σκηνής με ήθος ανάγνωση του αριστουργήματος του Αρη Αλεξάνδρου (εξού και ο συνειρμός με τον άλλον Αρη) «Το κιβώτιο». Ο Φώτης Μακρής, σκηνοθετώντας τον εαυτό του, αποδίδει συνταρακτικά αυτό το τραγικό κείμενο που έχεις την εντύπωση πως είναι ντοκουμέντο κι αν δεν είναι θα μπορούσε να είναι και μάλιστα αυτούσιο.

Μια ομάδα ανταρτών εθελοντών διατάσσονται να μεταφέρουν ένα κιβώτιο που περιέχει ένα πολύτιμο και σωτήριο μήνυμα προς μια άλλη πλευρά της ανταρτοκρατούμενης περιοχής. Κατά την επικινδυνώδη διέλευση μέσα από εχθρικές επελάσεις αποδεκατίζονται και ο μόνος επιβιώσας παραδίδει όπου έδει το κιβώτιο, το οποίο αποδεικνύεται κενό μηνύματος, με αποτέλεσμα να κατηγορηθεί και να εκτελεστεί χωρίς να μπορεί να αποδείξει την αθωότητά του.

Επιτρέψτε μου τους συνειρμούς. Στην «Ιλιάδα» στέλνεται ένας αγγελιοφόρος να μεταφέρει σε άλλη περιοχή ένα μήνυμα. Για να μη συλληφθεί και προδοθεί το περιεχόμενο αλλά και για να μη γνωρίζει ούτε ο μεταφορέας το κείμενο, ξυρίζεται η κεφαλή του, γράφεται το μήνυμα και αφήνονται να μεγαλώσουν τα μαλλιά του. Φθάνοντας στον σκοπό του θα ξυριστεί και θα αναγνωστεί το μήνυμα. Μόνο που ο αποδέκτης, εκτός του κύριου περιεχομένου, για να εξαφανιστεί και κάθε πληροφορία ότι έγινε η μεταφορά επιφορτίζεται να αποκεφαλίσει τον αγγελιοφόρο. Σημειώνω εδώ πως είναι η πρώτη μνεία στην Ιστορία για την ύπαρξη γραφής μέσα στο μεγάλο προφορικό έπος. Και κάτι άλλο: ο πρώτος χαρακτηρισμός αυτής της γραφής είναι: «Σήματα λυγρά», δηλαδή, «ολέθρια σημάδια, σημεία»!!

Συνεχίζω τους συνειρμούς: ο Ηρόδοτος αναφέρει πως μετά την ήττα των Περσών και στη Σαλαμίνα και στην Πλαταιά οι πέρσες στρατηγοί υποχωρώντας έστειλαν αγγελιοφόρο πέρση ελληνόγλωσσο να κάνει προτάσεις στον Θεμιστοκλή συμμαχίας των Περσών με τους Αθηναίους εναντίον των Σπαρτιατών. Οταν ο Αγγελιαφόρος στην Αρχαία Αγορά ενώπιον της Εκκλησίας του Δήμου έκανε την αναφορά του, ο Θεμιστοκλής, παραβαίνοντας όλα τα έως τότε έθιμα περί ασυλίας και προστασίας των πρέσβεων, διέταξε να κόψουν τη γλώσσα του Αγγελιαφόρου – πρέσβεως διότι μόλυνε την ελληνική γλώσσα με ασεβές και προκλητικό μήνυμα!!

Σ’ ένα έξοχο μονόπρακτο του Ιονέσκο, ένα ακροατήριο γερόντων σε αίθουσα διαλέξεων αναμένει με αγωνία τον ρήτορα, ο οποίος όταν εμφανίζεται είναι μουγκός!

Και για να επανέλθω στα τραυματικά σύνδρομα της Αριστεράς. Το έχω ξαναγράψει με άλλη αφορμή. Ο μακαρίτης φίλος ζωγράφος Ασαντούρ Μπαχαριάν μού άφησε δύο συνταρακτικά κληροδοτήματα. Το πρώτο: καταδικασμένος σε 20 χρόνια κάθειρξη για την αντιστασιακή του δράση ως ανατολίτης νηφάλιος παραμυθάς είχε επιφορτιστεί από το Κόμμα να ξενυχτάει τους ετοιμοθάνατους τη νύχτα πριν από την εκτέλεσή τους και να τους παρηγορεί μεταφέροντάς τους το μήνυμα πως θυσιάζονται για τον επερχόμενο θρίαμβο του κομμουνισμού. Το 1989 όμως στο κρεβάτι του νοσοκομείου ενώπιον του ζωγράφου Π. Τέτση, του μακαρίτη πεζογράφου, νευρολόγου και γιατρού του Γιώργου Χειμωνά και της ταπεινότητάς μου έκλαιγε διότι είχε ήδη καταρρεύσει ο «Υπαρκτός Σοσιαλισμός» ως ανύπαρκτος και ήταν απαρηγόρητος διότι είχε, με το μήνυμα που ξενυχτούσε νέα παλικάρια, γίνει μεταφορέας ενός απατηλού παραμυθιού. Το δεύτερο: όταν επρόκειτο να μεταφερθεί από τις φυλακές της Αίγινας στις φυλακές της Κέρκυρας η ηγετική ομάδα του Κόμματος τον επιφόρτισε να μεταφέρει τη «γραμμή» στους συντρόφους της Κέρκυρας. Κατά τη συζήτηση στα κελιά για τις θέσεις της «γραμμής» ο Μπαχαριάν είχε διαφορετική άποψη και μειοψήφησε αλλά έπρεπε να μεταφέρει τη «γραμμή» της πλειοψηφίας. Οταν έφτασε στην Κέρκυρα συγκέντρωσε τους συντρόφους και τους ανακοίνωσε πως η «γραμμή» που μετέφερε ήταν ό,τι ο ίδιος είχε προτείνει και απορρίφτηκε. Η ολομέλεια των συντρόφων της φυλακής σήκωσε τα χέρια και ψήφισε υπέρ της «γραμμής Μπαχαριάν». Εν συνεχεία, ο τίμιος Μπαχαριάν τούς αποκάλυψε πως αυτό που τους έφερε για ψήφιση ήταν η άποψη της μειοψηφίας και η «γραμμή» του Κόμματος ήταν άλλη και τη διατύπωσε. Και η ολομέλεια των συντρόφων της φυλακής πάλι δι’ ανατάσεως της χειρός την υπερψήφισε!!

Ο μεγάλος ποιητής της μεταπολεμικής γενιάς και ο σημαντικότερος μεταφραστής του Ντοστογέφσκι, συγγραφέας και του «Κιβωτίου», ο Αρης Αλεξάνδρου, στην έξοχη ποιητική συλλογή «Ευθύτης Οδών» που έγραψε στην εξορία, όταν του είχαν αργάσει το σώμα με τους βούρδουλες οι βασανιστές και όλοι, μα όλοι οι σύντροφοί του συνεξόριστοι τον είχαν απομονώσει και δεν του μιλούσαν καν, έγραψε σ’ ένα ποίημα: «Κι όμως δεν αυτοκτόνησα. Εχετε δει έναν κορμό δέντρου που κατεβαίνει το ποτάμι να πηγαίνει μόνος του στο πριονιστήριο;»

Στο «Κιβώτιο» ο Αλεξάνδρου γράφει μια πεζή τραγωδία σαν τους «Πέρσες» του Αισχύλου, μόνο που ο μόνος διασωθείς αγγελιαφόρος είναι μουγκός σαν τον ρήτορα του Ιονέσκο και το μήνυμα είναι ανύπαρκτο. Αλλά θα διατυπώσω μια άλλη συγγένεια με τους «Πέρσες» του Αισχύλου που δεν έχω εντοπίσει σε κανέναν από τους μελετητές του αριστουργήματος να το σχολιάζει. Σελίδες ολόκληρες είναι ο κατάλογος με τα ονοματεπώνυμα των ανδρών που ένας – ένας χάνονται είτε σκοτωμένοι είτε ανήμποροι είτε κιοτήδες και υποχρεώνονται να πιουν το κυάνιο που έχουν υποχρεωτικά μαζί τους για ώρα «ανάγκης»!!    

Αυτός ο κατάλογος των πεσόντων υπάρχει και στους «Πέρσες» του Αισχύλου. Εξαντλητικός. Για να δείξει πως άλλο πράγμα είναι το πλήθος των νεκρών ως αριθμός κι άλλο τα πρόσωπα με τ’ όνομά τους και την ιστορία τους, μικρή ή μεγάλη, ανώνυμη ή επώνυμη.

Ας ξαναγυρίσω στα κείμενα. Ο Σεφέρης στο ποίημά του, ίσως το αριστούργημά του, «Ο βασιλιάς της Ασίνης» σταματάει σε ένα όνομα που αναφέρει ο Ομηρος στην Ιλιάδα, βασιλιά της Ασίνης, που απουσιάζει κάθε άλλη πληροφορία γι’ αυτόν. Πίσω από το όνομα, πίσω από το προσωπείο, ένα κενό.

Σαν τον «Αγγελο εξάγγελο» του Σαββόπουλου, σαν το «Μήνυμα ή τον Αντόνιο» της Αναγνωστάκη: Απουσία μηνυμάτων… Κενό.