Ο Καρλ Μαρξ φοράει μπέρτα

Υπάρχει άραγε κάτι που δεν έχει ειπωθεί για τον Μαρξ; Προφανώς: η Ιστορία, τόσο η υλική όσο και των ιδεών όπως οι δικές του, δεν είναι βιντεοπαιχνίδι για να αναγγείλει το game over. Αν βέβαια ρωτούσαμε τον ίδιο ίσως επισήμαινε ότι το θέμα δεν είναι να ειπωθεί κάτι ακόμα, αλλά να γίνει – οι μέχρι τώρα πρακτικές εφαρμογές της σκέψης του, ε, όλο και κάπου ξαστόχησαν. Το τελευταίο ας κρατηθεί κατά νου στην ανάγνωση του «Μαρξ, μια βιογραφία σε σκίτσα», των Corinne Maier και Anne Simon, που στις αρχές Φεβρουαρίου κυκλοφορεί από τον Πατάκη, σε μετάφραση Σώτης Τριανταφύλλου. Οχι επειδή κάποιο από τα κορίτσια έχει κάποιου είδους μυστική ατζέντα. Σκοπός εδώ μοιάζει να είναι η ισορροπία: μεταξύ μιας αφήγησης για τη ζωή του ανδρός και μιας ιστορίας του έργου του. Μεταξύ μιας ανάλαφρης νότας και μιας παράθεσης των αναποδιών που συνάντησε. Μεταξύ των καθημερινών επιδιώξεων και των διανοητικών και όχι μεταξύ μιας αρνητικής ή θετικής αποτίμησής του. Συμπεράσματα, έστω επιγραμματικά, δεν υπάρχουν πολλά. Τουλάχιστον όχι πριν από το τέλος.

Υπακούοντας σε μια γραμμική αντίληψη της Ιστορίας, η αφήγηση ξεκινάει από την παιδική ηλικία του φιλοσόφου. Είναι το τρίτο από τα εννιά παιδιά μιας οικογένειας από το Τρίερ με αρκετούς ραβίνους στο γενεαλογικό της δέντρο. Για να γίνει δικηγόρος, ο πατέρας του απαρνείται τον ιουδαϊσμό και ο μικρός Καρλ εμφανίζεται κάπου να λέει  ποιητική αδεία «σκασίλα μου για τη θρησκεία, δεν θέλω να αποφασίζουν οι άλλοι για το ποιος είμαι». Σύντομα αγανακτεί με την κλασική εκπαίδευση και επιθυμεί να σπουδάσει φιλοσοφία. Γνωρίζει την Τζένη, την αγαπά και αποκτούν τρεις κόρες. Συναναστρέφεται με τους Νέους Εγελιανούς, ολοκληρώνει το διδακτορικό του, κάνει τα πρώτα αγωνιστικά βήματα. Γίνεται αρχισυντάκτης στην «Εφημερίδα της Ρηνανίας», παρακολουθεί τις μεγάλες επαναστάσεις, υπογράφει με τον Ενγκελς το «Κομμουνιστικό Μανιφέστο». Αυτά και πολλά ακόμα γίνονται συχνά με τη στήριξη των οικείων – εκείνος είναι συνήθως στριμωγμένος. Στο κόμικ χωρούν σε περίπου 70 καλοσχεδιασμένες σελίδες. Αν ισχύει ότι το «Κεφάλαιο» θα ήταν μικρότερο έτσι και ο συγγραφέας του γνώριζε καλά μαθηματικά, ομοίως και η πολυτάραχη ζωή του θα απαιτούσε περισσότερη έκταση χωρίς την αμεσότητα ενός καλού αφηγητή.

ΟΔΗΓΙΕΣ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ. Και οι ιδέες του; Εδώ είναι και αυτές. Ο άνθρωπος που από την πρώτη κιόλας σελίδα μάς πληροφορεί ότι κάποτε παρομοιάστηκε με τον Διάβολο επειδή στηλίτευσε το οικονομικό σύστημα της εποχής του το περιγράφει σε ένα πυκνό πάνελ με τον μετριοπαθή τίτλο «Καπιταλισμός, οδηγίες χρήσεως». Η αντίθεση κεφαλαίου και εργασίας, ο κύκλος της συσσώρευσης ή οι αντιφάσεις του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής παρουσιάζονται με λιγότερο ξύλινη γλώσσα και με όσο βάθος είναι εφικτό: σαν ένα εύκολο στην κατανόηση γράφημα που θα απαλλάξει μεν τους αναγνώστες από τον κόπο και τους καρπούς της εμβάθυνσης, θα δώσει όμως στους φιλομαθείς δουλειά για το σπίτι. Αν υπάρχει ένα μειονέκτημα, δεν είναι τόσο η αναγκαστική συντόμευση ενός εκτεταμένου θεωρητικού πονήματος. Είναι μια ελαφρότητα που θα μπορούσε να αποφευχθεί για ζητήματα που ίσως το επηρέασαν – είτε ο χαμός τεσσάρων παιδιών του Καρλ και της Τζένης λόγω συνθηκών φτώχειας, είτε οι διώξεις του από Γερμανία και Γαλλία, είτε ο διάλογός του με την εποχή του και προηγούμενους στοχαστές. Σύμφωνοι, είναι κόμικ, όχι διατριβή. Μερικά πράγματα, λοιπόν, δεν εξηγούνται με σύμβολα ή με εικόνες.

Οσα πάντως εξηγούνται, εξηγούνται καλά: η Maier και η Simon συνδυάζουν την ευρύτητα γνώσεων της πρώτης (σε οικονομία, ιστορία, ψυχανάλυση) και το σκανδαλιάρικο σκίτσο της δεύτερης (έχει τιμηθεί από το φεστιβάλ κόμικς της Ανγκουλέμ). Μαζί έχουν υπογράψει και μια βιογραφία του Ζίγκμουντ Φρόιντ, η οποία, ίσως επειδή ο αυστριακός ψυχαναλυτής είχε ζωή λιγότερο φουρτουνιασμένη, επαινέθηκε κάπως περισσότερο για την αφηγηματική της αρτιότητα. Ισως πάλι πολλούς να ξένισαν εκείνα τα επιγραμματικά συμπεράσματα που λέγαμε, στις τελευταίες σελίδες του κόμικ, με τις εικόνες από τα κομμουνιστικά καθεστώτα στη Σοβιετική Ενωση ή στην Κίνα και τη λεζάντα «προέκυψαν κάποια πολύ καλά πράγματα, αλλά και κάποια πολύ κακά». Η Maier και η Simon δεν καταλογίζουν κάτι στον Μαρξ. Τηρουμένων των αναλογιών, θα ήταν σαν να λένε ότι για την Ιερά Εξέταση φταίει ο Χριστός και για τον ναζισμό ο Νίτσε. Τον παρουσιάζουν λοιπόν να τονίζει ότι το ιδανικό του για την ελευθερία προδόθηκε. Να φοράει μπέρτα υπερήρωα να διαφωνεί με έναν σύγχρονο καπιταλιστή, να ξιφουλκεί μαζί του. Στο έσχατο καρέ, η λέξη «Τέλος» ακολουθείται  όχι από τελεία, αλλά από ερωτηματικό.