Η έξοδος του Ιράν από τη διεθνή απομόνωση

Αν κάποιος προέβλεπε πριν από τρία χρόνια πως στις αρχές του 2016 πολλές από τις διεθνείς κυρώσεις που πνίγουν την τελευταία δεκαετία την ιρανική οικονομία θα αίρονταν, βγάζοντας το Ιράν από τη διεθνή απομόνωση, επαναφέροντάς το στις διεθνείς αγορές, και πως σχεδόν ταυτόχρονα Ουάσιγκτον και Τεχεράνη θα αιφνιδίαζαν τον υπόλοιπο κόσμο ανακοινώνοντας και ανταλλαγή κρατουμένων, το πιθανότερο είναι πως θα θεωρούνταν, με την επιεικέστερη των κρίσεων, αθεράπευτα αισιόδοξος. Κι όμως, αυτό ακριβώς συνέβη το Σάββατο.  

Η Διεθνής Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας (ΙΑΕΑ) επιβεβαίωσε ότι το Ιράν έχει σεβαστεί τις υποχρεώσεις που ανέλαβε βάσει της συμφωνίας που υπέγραψε στις 14 Ιουλίου στη Βιέννη με τις «μεγάλες δυνάμεις», και περιόρισε σημαντικά το εύρος του πυρηνικού του προγράμματος, στέλνοντας μεταξύ άλλων στο εξωτερικό το 98% των αποθεμάτων του σε εμπλουτισμένο ουράνιο και κλείνοντας έναν αντιδραστήρα βαρέος ύδατος. Ως αποτέλεσμα, οι κυρώσεις του ΟΗΕ καθώς και οι περισσότερες κυρώσεις της ΕΕ, μεταξύ των οποίων εμπάργκο στις εισαγωγές πετρελαίου, αίρονται· το ίδιο και οι αμερικανικές για το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης συμπεριλαμβανομένων των κυρώσεων σε εταιρείες και τράπεζες άλλων κρατών που κάνουν μπίζνες με το Ιράν. Το Ιράν αποκτά επίσης πρόσβαση σε παγωμένα σήμερα κεφάλαια ύψους περίπου 50 δισ. δολαρίων σε διεθνείς τράπεζες.

Ταυτόχρονα Ιράν και ΗΠΑ ανακοίνωσαν αιφνιδιαστικά συμφωνία ανταλλαγής κρατουμένων. Η Τεχεράνη θα άφηνε ελεύθερους πέντε Αμερικανούς, οι τέσσερις με διπλή ιρανο-αμερικανική υπηκοότητα: τον ανταποκριτή της «Washington Post» Τζέισον Ρεζάιαν, τον πάστορα Σαΐντ Αμπεντινί, τον πρώην πεζοναύτη Αμίρ Χεκμάτι, τον φοιτητή Μάθιου Τρέβιτικ και τον (αγνώστων λοιπών στοιχείων) Νοσρατολάχ Χοσραβί-Ρουντσάρι. Από την πλευρά της η Ουάσινγκτον θα απελευθέρωνε επτά Ιρανούς, οι έξι με διπλή αμερικανο-ιρανική υπηκοότητα, που κρατούνταν για παραβίαση κυρώσεων εις βάρος του Ιράν.

Τις επόμενες ώρες ο κόσμος θα μάθαινε πως οι σχετικές μυστικές διαπραγματεύσεις διήρκεσαν 14 μήνες· πως χρειάστηκε να γίνουν 13 ή 14 συναντήσεις, οι περισσότερες στη Γενεύη· πως τουλάχιστον τρεις φορές χρειάστηκε να ξεκινήσουν οι διαπραγματεύσεις από το μηδέν· και πως, παρότι οι συγκεκριμένες συνομιλίες κρατήθηκαν χωριστές από τις πυρηνικές διαπραγματεύσεις, ώστε να μη χρησιμοποιηθούν οι κρατούμενοι ως μέσο πίεσης, οι τελευταίες ήταν που τις επέτρεψαν και η συμφωνία του Ιουλίου ήταν που τις επιτάχυνε.  

Η ιστορική αυτή επαναπροσέγγιση Ουάσιγκτον και Τεχεράνης, τρία χρόνια αφότου ξεκίνησαν οι διαπραγματεύσεις για το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα, πιστώνεται τόσο στον Μπαράκ Ομπάμα όσο και στον Χασάν Ρουχανί, τον μετριοπαθή ιρανό πρόεδρο: για μία «χρυσή σελίδα» στην ιστορία της χώρας έκανε λόγο ο Ρουχανί την ώρα που πολλοί ιρανοί πολίτες αλληλοσυγχαίρονταν στα κοινωνικά δίκτυα. Υπάρχουν όμως και πολλοί που την αντιμετωπίζουν με εχθρότητα – από το ρεπουμπλικανικό στρατόπεδο στις ΗΠΑ και τους σκληροπυρηνικούς μουλάδες στο Ιράν μέχρι τους δύο μεγαλύτερους αντιπάλους της Τεχεράνης, το Ισραήλ και τη Σαουδική Αραβία, που επιμένουν πως η συμφωνία της Βιέννης θα ενδυναμώσει την ιρανική θεοκρατία και θα αποσταθεροποιήσει ακόμα περισσότερο τη Μέση Ανατολή σε μία περίοδο που οι εντάσεις μεταξύ σιιτών και σουνιτών κλιμακώνονται.

Για «ιστορική πρόοδο» και νίκη της «έξυπνης διπλωματίας» μίλησε χθες ο αμερικανός πρόεδρος φροντίζοντας ωστόσο να στηλιτεύσει παράλληλα τις «αποσταθεροποιητικές» δραστηριότητες της Τεχεράνης και να επισημάνει πως ανάμεσα στις δύο χώρες παραμένουν «μεγάλες διαφορές». Λίγο νωρίτερα, αφού πρώτα απογειώθηκε από την Τεχεράνη το αεροσκάφος που μετέφερε τους αμερικανούς πρώην κρατούμενους, η Ουάσιγκτον ανακοίνωσε νέες κυρώσεις σε σχέση με το πρόγραμμα βαλλιστικών πυραύλων του Ιράν εις βάρος πέντε ιρανών πολιτών και ενός δικτύου επιχειρήσεων. Οι ΗΠΑ διατηρούν άλλωστε σε ισχύ ένα φάσμα κυρώσεων σε σχέση με τη στήριξη που παρέχει στην τρομοκρατία ή τις επιδόσεις της Τεχεράνης στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η συμφωνία του Ιουλίου προβλέπει για την επόμενη δεκαετία «απότομη επαναφορά» όλων των κυρώσεων αν το Ιράν πάψει να πληροί τις πυρηνικές υποχρεώσεις του. Η επιστροφή των ξένων επενδυτών στη χώρα, επεσήμαινε χθες η «Monde», προαναγγέλλεται ως μακρά και περίπλοκη διαδικασία. Ο Μπαράκ Ομπάμα επανέλαβε πάντως χθες, απευθυνόμενος στους απανταχού επικριτές της συμφωνίας της Βιέννης, πως χάρη σε αυτήν το Ιράν δεν θα μπορέσει ποτέ να αποκτήσει πυρηνικά όπλα.

Οι τρεις έφυγαν ήδη
Ενα αεροσκάφος που μετέφερε τρεις από τους πέντε Αμερικανούς τους οποίους συμφώνησε να απελευθερώσει η Τεχεράνη έφτασε χθες το απόγευμα στη Γενεύη για να αναχωρήσει αμέσως με προορισμό αμερικανική στρατιωτική βάση στη Γερμανία. Ο φοιτητής Μάθιου Τρέβιτικ είχε ήδη εγκαταλείψει το Ιράν από το Σάββατο. Αγνωστο παραμένει όμως το πού βρίσκεται ο μυστηριώδης Νοσρατολάχ Χοσραβί-Ρουντσάρι. «Οσοι ήθελαν να εγκαταλείψουν το Ιράν το εγκατέλειψαν», δήλωσε απλώς αμερικανός αξιωματούχος.

Οι αλλαγές που φέρνει  η απόφαση
Τι αλλαγές φέρνει η άρση των κυρώσεων κατά του Ιράν; Αναλυτές εκτιμούν ότι η επιστροφή της χώρας ως «κανονικού» μέλους της διεθνούς κοινότητας θα μπορούσε να ανατρέψει ολόκληρη τη γεωπολιτική ισορροπία της ευρύτερης περιοχής. Η Δύση αποκτά έναν νέο, σημαντικό παίκτη στη μάχη κατά της σουνιτικής τρομοκρατίας και στην επίλυση μιας κρίσης που προκαλεί κύμα εκατομμυρίων προσφύγων προς την Ευρώπη. Πολλά θα εξαρτηθούν πάντως από το εσωτερικό παιχνίδι στην Τεχεράνη, όπου οι σκληροπυρηνικοί του καθεστώτος δεν έχουν σταματήσει να θέτουν στο στόχαστρό τους την ηγεσία του Χασάν Ρουχανί και τον υπουργό των Εξωτερικών Μοχαμάντ Γιαβάντ Ζαρίφ, οι οποίοι επιδίωξαν σθεναρά τη συμφωνία στο όνομα της οικονομικής σωτηρίας της χώρας. 
Κρίσιμες από αυτήν την άποψη είναι οι βουλευτικές εκλογές του ερχόμενου Μαρτίου – τότε θα φανεί εάν η ζυγαριά θα γείρει οριστικά υπέρ των μεταρρυθμιστών. Εάν, αντίθετα, επικρατήσουν οι συντηρητικοί, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς μια συνεργασία με το ιρανικό καθεστώς, το οποίο πιθανότατα θα συνέχιζε να προκαλεί συγκρούσεις δι’ αντιπροσώπου στη Συρία, το Ιράκ ή την Υεμένη. Πηγή ανησυχίας εξάλλου είναι και η επιστροφή της Τεχεράνης στην αγορά του πετρελαίου. Οι ιρανικές Αρχές έχουν ήδη ανακοινώσει ότι θέλουν να αυξήσουν κατά 500.000 βαρέλια την ημέρα τις εξαγωγές τους προς την Ασία και την Ευρώπη. Τι σημαίνει αυτό; Ακόμη πιο χαμηλές τιμές πετρελαίου.