Η οικογένεια της Αριστεράς

Αν το κέντρο του «ηλιακού συστήματος» στη βιογραφία είναι δεδομένο, οι πλανήτες που περιστρέφονται γύρω του παρουσιάζουν ξεχωριστό ενδιαφέρον: από τους Πολ Ρικέρ, Φρανσουά Φιρέ, Ζακ Ζιλιάρ (πρόσφατα κυκλοφόρησαν οι δικές του «Αριστερές της Γαλλίας», επίσης από τις εκδόσεις Πόλις), Μαρσέλ Γκοσέ και Ρενέ Ζιράρ ώς τους νεότερους Λάκη Προγκίδη, Νίκο Ηλιόπουλο και Βενσάν Αζουλέ. Πίσω από τα ονόματα που τέμνονται κρύβονται οι συγκρούσεις (κατά κύριο λόγο), οι ελπίδες, οι απογοητεύσεις και οι δυσανεξίες στη μεγάλη οικογένεια της Αριστεράς και των συνομιλητών της. Οι φόβοι του Καστοριάδη για την αποτυχία του φοιτητικού Μάη, αλλά και ο υπαινιγμός του Νίκου Πουλαντζά ότι ο συγγραφέας της «Φαντασιακής θέσμισης της κοινωνίας» θα μπορούσε να είναι πράκτορας του αμερικανικού ιμπεριαλισμού. Η ρήξη με τον μαρξισμό – «νεκρό σώμα μιας ψευδοθεωρίας» – και η μεγάλη ρήξη του 1958 με τον Κλοντ Λεφόρ, συνοδοιπόρο μέχρι τότε στο «Σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα».

Είναι μια δεύτερη αφήγηση μέσα στην αφήγηση του Ντος και επιβάλλει την εικόνα του Καστοριάδη ως προμηθεϊκού φιλοσόφου που πασχίζει να ανακαλύψει την προσωπική φωτιά σε πείσμα οποιουδήποτε ντετερμινισμού. Ακόμη και αν τελικά δεν αφήσει κανένα μεθοδολογικό υπόδειγμα ως «κληρονομιά» για τους επιγόνους του. Οσο γοητευτική και αν είναι η γλώσσα του Καστοριάδη, δεν αποτελεί φιλοσοφικό νεωτερισμό.

Είναι ένας αιρετικός χωρίς αίρεση, για να θυμηθούμε τον εύστοχο τίτλο του γαλλικού Τύπου. Σχεδόν παράλληλα με τον Καμί – και μονίμως απέναντι στον Σαρτρ – ο Καστοριάδης δεν υπόσχεται στον «λαό» τον ρόλο της εσχατολογικής τάξης που δίνει περιεχόμενο στην Ιστορία. Από πολύ νωρίς διαμορφώνεται ένας «ανυποχώρητος αντιολοκληρωτισμός» στη σκέψη του – γεγονός που τον οδηγεί σε παροιμιώδη άρνηση ακόμη κι όταν σημειώνονται οι πρώτες αναταράξεις στο εσωτερικό του σοβιετικού συστήματος. Αρχικά ούτε οι μεταρρυθμίσεις του Γκορμπατσόφ τον πείθουν, όπως σημειώνει ο Ντος. Μόνο στα τέλη του 1989 αλλάζει γνώμη: «Η εμφάνιση του Γκορμπατσόφ, η ικανότητά του να παραμείνει στην εξουσία και να προωθήσει μια σειρά από μεταρρυθμίσεις, ήταν για μένα μεγάλη έκπληξη» αναφέρει στο ελβετικό περιοδικό «Construire».

Είναι σε αυτά τα σημεία που ο βιογράφος του αποδεικνύει ότι δεν διακατέχεται από διάθεση αγιοποίησης του Καστοριάδη. Αν ο τελευταίος είναι μια «μεγαλοφυΐα», σύμφωνα με τον Πιερ Βιντάλ Νακέ, ο Ντος δεν παύει να είναι ένας ιστορικός με κριτική ματιά. «Θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος», σημειώνει στη σελίδα 403, «ότι έχοντας υπερασπιστεί την ανάλυσή του για τη Σοβιετική Ενωση ακόμα και κάτω από τις πιο αντίξοες συνθήκες, σε περιόδους απόλυτης πολιτικής μοναξιάς, ο Καστοριάδης είχε τόσο ταυτιστεί με τη “διάγνωσή” του, ώστε να μη βλέπει καν τις εξελίξεις που συντελούνταν».

Από την άλλη, προκαλεί εντύπωση η «παράλειψη» του Ντος να διερευνήσει τη διαλεκτική σχέση του Καστοριάδη με τους άλλους εκπατρισμένους φιλοσόφους του «Ματαρόα»: τον Κώστα Αξελό και τον Κώστα Παπαϊωάννου. Οι αναφορές είναι πάντοτε περιγραφικές, ενώ θα περίμενε κανείς να αναδειχθεί η αγωνία της επίδρασης που είχε ο ένας στοχαστής στη σκέψη του άλλου. Με δεδομένο ότι ειδικά ο Κ. Παπαϊωάννου επιλέγει επίσης πολύ νωρίς τα όπλα της κριτικής στον κατεστημένο μαρξισμό, είκοσι χρόνια πριν από τον Μάη του ’68.