«Ζούμε μια εποχή κοντά στον Μεσαίωνα»

Εφτασε στην Αθήνα προχθές και έγινε πρώτο θέμα σε ελληνικά και διεθνή μέσα ενημέρωσης. Η 78χρονη σπουδαία ηθοποιός, ακτιβίστρια (πολύ πριν ανακαλύψουν άλλοι τον ακτιβισμό) και πρέσβειρα Καλής Θελήσεως της UNICEF πέρασε τη χθεσινή ημέρα στο Κέντρο Φιλοξενίας Προσφύγων στον Ελαιώνα. Η Βανέσα Ρεντγκρέιβ μίλησε στα «ΝΕΑ» για το Προσφυγικό και το αιώνιο ζήτημα της τέχνης απέναντι στη ζωή. Την ηθοποιό συνόδεψαν ο αναπληρωτής υπουργός Μεταναστευτικής Πολιτικής Γιάννης Μουζάλας, ο δήμαρχος Αθηναίων Γιώργος Καμίνης, η ηθοποιός Μιμή Ντενίση και ο θεατρικός συγγραφέας και σεναριογράφος Μάρτιν Σέρμαν.

Προλάβατε να ξεκουραστείτε; Είχατε μεγάλη μέρα χθες.

Προσπάθησα να έρθω σε επαφή με όσους μπορούσα – ιδίως με τα παιδιά που έφτασαν μόνα, δίχως κανέναν συγγενή. Ηταν χαρά και τιμή μου. Μια γυναίκα από το Αφγανιστάν με πλησίασε κρατώντας αγκαλιά το μωρό της. Είναι μια πολύ παράξενη εποχή. Σκοτεινή εποχή. Πολύ κοντά στον Μεσαίωνα, φοβάμαι. Και το ζήτημα της Ελλάδας, σε ό,τι αφορά την Ευρώπη του σήμερα, παραμένει κρίσιμο εδώ και αρκετό καιρό. Αλλά να σας πω την αλήθεια, περισσότερο σκέφτομαι την Ουγγαρία αυτές τις ημέρες.

Αναφέρεστε στη σημερινή της στάση απέναντι στο προσφυγικό ζήτημα;

Ναι, αλλά σε αντιδιαστολή με αυτό που συνέβη τα χρόνια της Ουγγρικής Επανάστασης τον Νοέμβριο του 1956, τότε που χιλιάδες ούγγροι πρόσφυγες αναζητούσαν καταφύγιο στη Βρετανία και συγκεκριμένα στο Λονδίνο. Ημουν ακόμη φοιτήτρια στη Δραματική Σχολή. Και ξέρετε, δεν τους ανοίξαμε τις πόρτες, τουλάχιστον στην αρχή, μιας και η κυβέρνηση είχε επιτρέψει την είσοδο μόνο σε 2.000 από αυτούς. Εχουμε παράδοση, δυστυχώς. Το ίδιο συνέβη και με τους εβραίους πρόσφυγες, λίγο πριν από το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Το πιστεύετε; Δεν δόθηκε καν βίζα σ’ αυτούς τους ανθρώπους. Μιλάμε τώρα για την εποχή της Νύχτας των Κρυστάλλων, την 9η Νοεμβρίου 1938. Υπήρξε ευτυχώς ένα μεγάλο κύμα διαμαρτυριών, οι «Τάιμς» και η «Γκάρντιαν» είχαν δημοσιεύσει πάμπολλες επιστολές από διακεκριμένα μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας – τότε που το επίπεδο του Τύπου βρισκόταν ακόμα υψηλά.

Δεν διαβάζετε εφημερίδες σήμερα;

Απογοητεύομαι συνήθως, αλλά η αλήθεια είναι πως πετυχαίνεις πού και πού κάποιο καλό άρθρο στους «Τάιμς». Και ο μικρός αγώνας που δόθηκε τότε γι’ αυτούς τους ανθρώπους επαναλήφθηκε και στην περίπτωση της Ουγγαρίας: η λαϊκή κατακραυγή υπήρξε έντονη και το κράτος αναγκάστηκε να υποχωρήσει. Ακόμη και τώρα γίνεται μεγάλη προσπάθεια στην Αγγλία από επιφανείς πολίτες, καθηγητές πανεπιστημίου αλλά και από απλούς ανθρώπους, εθελοντές που θέτουν τον εαυτό τους στην υπηρεσία των προσφύγων. Και σκέφτομαι την Ουγγαρία σήμερα, καθώς και όλα εκείνα τα γεγονότα που οδήγησαν στο τωρινό νεοφασιστικό καθεστώς της.

Αυτή τώρα είναι μια περιγραφή που ο ευρωπαϊκός Τύπος προσπαθεί να αποφύγει.

Κι όμως, οι ομοιότητες είναι δυστυχώς εξόφθαλμες. Είναι λίγα αυτά που μπορούμε να προσφέρουμε σήμερα. Είναι σημαντικό όμως να συνεχίσουμε την προσπάθεια, ακόμα και με μια δήλωση, μια επιστολή, μια χείρα βοηθείας. Στην οικογένειά μου υπήρξε μακρά τέτοια παράδοση, την οποία προσπαθώ να κρατήσω.  

Διαβάζω μια παλαιότερη δήλωσή σας: «Θεωρούσα πως η αναγνωρισιμότητά μου θα ήταν ένα καλό μέσο για να ευαισθητοποιηθεί η κοινή γνώμη απέναντι σε κάποια πολύ σοβαρά πολιτικά ζητήματα – και έκανα λάθος».

Λυπάμαι, αλλά δεν θα ήθελα να μιλήσουμε για κάτι που είπα στο παρελθόν σε κάποια συνέντευξή μου. Οχι για κανέναν άλλο λόγο, αλλά έχουν περάσει χρόνια από τότε και μου είναι δύσκολο να θυμηθώ τις συνθήκες της εκάστοτε εποχής, όπως και την ακρίβεια των «λεγομένων» μου.

Κανένα πρόβλημα. Θέλετε να πάμε στη βράβευσή σας με το Οσκαρ Β’ γυναικείου ρόλου το 1978;

Ναι, αυτό το θυμάμαι (χαμογελάει). Ξέρετε, συχνά πρέπει απλώς να πεις αυτό που αισθάνεσαι εκείνη τη στιγμή. Είναι ό,τι καλύτερο μπορείς να κάνεις. Γιατί κάποιος θα σε ακούσει. Υπήρξαν αντιδράσεις, αλλά η αντίδραση του κόσμου τότε ήταν θετική (σ.σ. Παραλαμβάνοντας το βραβείο η Ρεντγκρέιβ, που τη χρονιά εκείνη είχε εκφράσει την υποστήριξή της στον Γιάσερ Αραφάτ χρηματοδοτώντας μάλιστα ένα σχετικό ντοκιμαντέρ μαζί με την Τζέιν Φόντα, δήλωσε: «Αγαπημένοι μου συνάδελφοι, σας χαιρετώ και νομίζω ότι πρέπει να είστε πολύ περήφανοι που τις τελευταίες εβδομάδες σταθήκατε ακέραιοι απέναντι στους χούλιγκαν που προσπάθησαν να σας τρομάξουν. Η συμπεριφορά τους είναι μια προσβολή προς όλους τους Εβραίους και τον μεγάλο και ηρωικό αγώνα τους ενάντια στον φασισμό και την καταπίεση»).

Σήμερα πιστεύετε πως ένα έργο τέχνης μπορεί να κάνει τη διαφορά;

Οι καλλιτέχνες πάντως δείχνουν να προσπαθούν ακόμα. Α, δεν αναφέρομαι σε μένα αλλά στους συγγραφείς. Αν σταματήσουν να γράφουν, τι μπορούμε να κάνουμε εμείς; Από τα χρόνια του Ευριπίδη (σ.σ. Η Ρεντγκρέιβ ενσάρκωσε την Ανδρομάχη πλάι στην Ειρήνη Παπά, στις «Τρωάδες» του Μιχάλη Κακογιάννη το 1971) μέχρι τον Χάρολντ Πίντερ και τον Μάρτιν Σέρμαν που είναι μαζί μας σήμερα, όλοι καταπιάστηκαν λίγο – πολύ με αυτά τα αιχμηρά ζητήματα που ταλανίζουν την ανθρωπότητα. Πρέπει να είμαστε ευγνώμονες απέναντί τους.

Ποια κινηματογραφική εμφάνισή σας ξεχωρίζετε;

Αναπόφευκτα θα ξεχωρίσω την ταινία που έκανα με τον γιο μου, τον Κάρλο (σ.σ. Πλήρες όνομα: Κάρλο Γκαμπριέλ Ρεντγκρέιβ Νέρο, γιος της Ρεντγκρέιβ με τον γνωστό ιταλό ηθοποιό Φράνκο Νέρο) το 2004. Λέγεται «The Fever» και βασίζεται στο ομώνυμο θεατρικό έργο του σπουδαίου Γουάλας Σον. Για τέσσερα χρόνια προσπαθούσαμε να εξασφαλίσουμε τον πενιχρό προϋπολογισμό της και τελικά τα χρήματα βρέθηκαν στην Αμερική. Ηταν το τηλεοπτικό κανάλι HBO που στήριξε την παραγωγή και στη συνέχεια είχαμε και τη συνδρομή της Αντζελίνα Τζολί, που έκανε ένα μικρό πέρασμα. Με συγκίνησε βαθιά η όλη διαδικασία, μιας και δεν πίστευα πως το έργο αυτό αφορούσε το αμερικανικό κοινό. Ξέρω πως περιμένατε να ακούσετε κάτι άλλο, αυτή τη δουλειά όμως κρατώ πιο κοντά στην καρδιά μου.