Κάνοντας σάτιρα με ασφάλεια Τζέιμς Μπόντ

Εντάξει, σκίτσο του Μωάμεθ δεν είναι. Αλλά το εξώφυλλο του «Charlie Hebdo» που σχεδιάστηκε με αφορμή την πρώτη επέτειο της επίθεσης στα γραφεία του δικαιώνει τη φήμη του σατιρικού περιοδικού ως αιρετικού, προκλητικού και «βλάσφημου». Στο τεύχος που θα κυκλοφορήσει αύριο στη μνήμη των θυμάτων της επίθεσης εικονίζεται ο Θεός. Αλλά αυτός είναι ένας Θεός αλλόφρων και ζωσμένος με ένα Καλάσνικοφ, ενώ τα ρούχα του και η γενειάδα του έχουν λερωθεί με αίμα. Ο τίτλος είναι εύγλωττος: «Εναν χρόνο μετά, ο δολοφόνος παραμένει ασύλληπτος». Και το νόημα σαφές: οι θρησκείες, όλες οι θρησκείες, είναι υπεύθυνες για μερικά από τα πιο στυγερά εγκλήματα.

Ενα τέτοιο στυγερό έγκλημα συντάραξε τον κόσμο στις 7 Ιανουαρίου του 2015. Το πρωί εκείνης της ημέρας δύο αδέλφια γαλλοαλγερινής καταγωγής εισέβαλαν στα γραφεία του περιοδικού στο Παρίσι και άρχισαν να πυροβολούν αδιακρίτως. Νεκροί από τις σφαίρες πέφτουν οκτώ συντάκτες του περιοδικού, ανάμεσα στους οποίους είναι ο 47χρονος εκδότης και σκιτσογράφος Σαρμπ (Στεφάν Σαρμπονιέ) και ο 80χρονος Ζορζ Βολινσκί, ένας θρύλος της σάτιρας. Μαζί με δύο αστυνομικούς, έναν επισκέπτη και τον θυρωρό του κτιρίου, οι νεκροί έφθασαν τους δώδεκα.

Εναν χρόνο μετά, το ερώτημα είναι ένα: σκότωσαν και τη σάτιρα οι δύο φανατικοί ισλαμιστές εκτός από δώδεκα ανθρώπους; Ή, αν δεν την σκότωσαν, είναι μεγάλο το πλήγμα για τη σάτιρα γενικά και ειδικότερα για ένα περιοδικό που την υπηρέτησε τόσο φανατικά; Η αλήθεια είναι το «Charlie Hebdo» δεν είναι το περιοδικό που ήταν – δεν θα μπορούσε άλλωστε. Οπως όμως αποδεικνύεται από το επετειακό του εξώφυλλο, διατηρεί τα αντανακλαστικά του. Το σκίτσο είναι του Λουράν Σουρισό, ο οποίος είχε τραυματιστεί στην επίθεση και σήμερα διευθύνει το περιοδικό. Ο Σουρισό είναι φυσικά φανατικός της εκκοσμίκευσης. Και στο κύριο άρθρο που υπογράφει στρέφει τα βέλη του κατά όλων των θρησκειών, τις οποίες κατηγορεί ότι επιθυμούσαν τον θάνατο του περιοδικού επειδή «τολμούσε να γελά με τη θρησκεία».

Ενα συλλεκτικό τεύχος

Στην αυριανή έκδοση των 32 σελίδων, η οποία θα κυκλοφορήσει σε ένα εκατομμύριο αντίτυπα, περιλαμβάνονται επίσης σκίτσα των Βολινσκί, Σαρμπ, Τινιού και Ονορέ, αλλά και κείμενα της γαλλίδας υπουργού Πολιτισμού Φλερ Πελερέν, ηθοποιών όπως η Ιζαμπέλ Ατζανί, η Σαρλότ Γκενσμπούργκ και η Ζιλιέτ Μπινός, καθώς και του Ράσελ Μπανκς, δημιουργού των ιστοριών του Σκρουτζ Μακ Ντακ. Το τεύχος είναι χωρίς αμφιβολία συλλεκτικό. Και υπενθυμίζει ότι η προσπάθεια φίμωσης, όσο βίαιη και αν είναι, έχει πολλές φορές τα αντίθετα αποτελέσματα από αυτά που επιδιώκουν οι εμπνευστές του.

Μια δεύτερη ζωή

Ηταν μόλις έναν μήνα πριν από τις επιθέσεις όταν οι υπεύθυνοι του περιοδικού σκέπτονταν να αναστείλουν την έκδοσή του καθώς οι πωλήσεις είχαν πέσει κάτω από τα 30.000 φύλλα. Το προκλητικό του χιούμορ φαινόταν να συγκινεί όλο λιγότερους αναγνώστες και αυτό παρά το γεγονός ότι οι συντάκτες του δέχονταν απειλές από τους εξτρεμιστές, ενώ κάποιοι από αυτούς είχαν τεθεί υπό αστυνομική προστασία. Ο θάνατος που σκόρπισαν οι αδελφοί Κουασί χάρισε στο περιοδικό μια δεύτερη ζωή. Το πρώτο τεύχος που εκδόθηκε μετά το μακελειό έφθασε στα χέρια 7,5 εκατομμυρίων ανθρώπων. Δωρεές στη μνήμη των θυμάτων προέρχονταν απ’ όλον τον κόσμο, ενώ 200.000 άτομα ζήτησαν να γραφτούν συνδρομητές.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποί του δεν αισθάνονται απροστάτευτοι στον αγώνα που δίνουν. Τουλάχιστον αυτό λέει στην «Guardian» ο Ερίκ Πορτόλ, σημερινός οικονομικός διευθυντής του «Charlie Hebdo» που γλίτωσε τον θάνατο επειδή πρόλαβε να κρυφτεί κάτω από το γραφείο του. «Νιώθουμε τρομακτικά μόνοι. Ελπίζουμε να κάνουν κι άλλοι σάτιρα. Κανένας δεν θέλει να μας βοηθήσει σε αυτή τη μάχη επειδή είναι επικίνδυνο. Ξέρει ότι κινδυνεύει η ζωή του». Η σάτιρα ήταν πάντα μια μοναχική και δύσκολη υπόθεση – το γνωρίζουν καλύτερα απ’ όλους οι θεράποντες μιας τέχνης που καταργεί τον εαυτό της εάν σταματήσει να στέκεται απέναντι στην εξουσία. Τα υλικά της είναι η μοναξιά και το ταλέντο.

Σαν κατασκοπική ταινία

Μετά τις επιθέσεις, ωστόσο, η μοναξιά του «Charlie Hebdo» έχει πολλαπλασιαστεί – και το σύνθημα συμπαράστασης «Je suis Charlie» που γεννήθηκε αυθόρμητα μετά τις επιθέσεις δεν αρκεί πάντα για να απαλύνει αυτό το συναίσθημα. Τα γραφεία του βρίσκονται πλέον σε μια μυστική τοποθεσία, ενώ οι συντάκτες του δουλεύουν κάτω από δρακόντεια μέτρα ασφαλείας που θυμίζουν ταινία του Τζέιμς Μποντ. Αυτές οι συνθήκες επιτείνουν το αίσθημα μοναξιάς: «Είναι σαν να βλέπεις γατιά κλεισμένα σε πυρηνικό καταφύγιο» έγραψε ο βρετανός δημοσιογράφος Ρόμπερτ ΜακΛάιαμ Γουίλσον. Το αίσθημα μοναξιάς επέτεινε και η κριτική που δέχθηκε το σατιρικό περιοδικό για ρατσισμό. Ηταν μόλις δύο ημέρες μετά τις επιθέσεις όταν σε ένα άλλο περιοδικό, το «New Yorker», δημοσιεύθηκε ένα άρθρο που υποστήριζε ότι τα σκίτσα του «Charlie Hebdo», ή πολλά από αυτά, ήταν ρατσιστικά.

Το κύρος του «New Yorker» ήταν αρκετό για να ρίξει τη σκιά πάνω από τις προθέσεις των δημιουργών του «Charlie Hebdo». Ακόμη και αν η κατηγορία περί ρατσισμού ακουγόταν κάπως παράταιρη για ένα περιοδικό που σατίριζε τη Δεξιά και την Ακρα Δεξιά το ίδιο σκληρά με τη θρησκεία, η προσήλωσή του στην πολιτική ανορθοδοξία είναι βέβαιο ότι ενοχλούσε τους πολιτικά ορθόδοξους.

Ιστορία αυθάδειας

Μοιάζει λογικό. Η ιστορία του «Charlie Hebdo», από τη γέννησή του το 1960 ως «Hara-Kiri» και τις στιγμές της δόξας του μέχρι την παρακμή του, είναι μια ιστορία αυθάδειας. Για να παραφράσουμε εκείνον τον βρετανό δημοσιογράφο, τα γατιά μπορεί να είναι κλεισμένα στο πυρηνικό καταφύγιο αλλά δεν έπαψαν ποτέ να γρατζουνάνε με τα νύχια τους. Την καλύτερη απάντηση, εξάλλου, είχε δώσει η Κριστιάν Τομπιρά, η αφρικανικής καταγωγής γαλλίδα υπουργός Δικαιοσύνης την οποία ο Σαρμπ είχε απεικονίσει ως μαϊμού. Η Τομπιρά δεν παρέστη μόνο στην κηδεία του αλλά εκφώνησε και έναν πολύ συγκινητικό επικήδειο. Γιατί η σάτιρα θέλει μοναξιά και ταλέντο από εκείνους που την κάνουν. Αλλά θέλει και ανοχή απ’ όλους τους υπόλοιπους.