Η σύγκρουση για εξουσία και το θρησκευτικό πέπλο

Ο χωρισμός του Ισλάμ σε δύο βασικούς κλάδους – τους σουνίτες και τους σιίτες – έχει τις ρίζες του στον 7ο αιώνα μ.Χ., την περίοδο του θανάτου του Μωάμεθ. Ο λόγος ήταν οι διαφωνίες μέσα στην κοινότητα των πιστών για το ποιος θα έπρεπε να είναι ο διάδοχος του προφήτη ως πνευματικός και πολιτικός ηγέτης, δηλαδή χαλίφης, επειδή ο Μωάμεθ δεν είχε δώσει σχετικές οδηγίες.

Η βασική αντίρρηση προήλθε από όσους πίστευαν ότι χαλίφης μπορεί να γίνει μόνο κάποιος άνθρωπος που κατάγεται από την οικογένεια του προφήτη. Ονομάστηκαν σιίτες (σι’ατ Αλή, «κόμμα του Αλί») από τον Αλί που ήταν εξάδελφος του Μωάμεθ και είχε παντρευτεί την κόρη του προφήτη, τη Φατιμά.

Εκείνοι που επικράτησαν όμως ήταν οι σουνίτες, που δεν θεώρησαν απαραίτητη αυτήν την προϋπόθεση. Οι σουνίτες θεωρούν ότι παραμένουν πιστοί στην παράδοση (σούνα), η οποία σύμφωνα με αυτούς αποτελείται από τις έξι Χαντίθ («Αναφορές») που συντάχθηκαν τρεις αιώνες μετά τον Μωάμεθ (9ο αιώνα μ.Χ.). Οι σιίτες έχουν τη δική τους Χαντίθ.  

Ακόμα ένα σχίσμα δημιουργήθηκε όταν οι επονομαζόμενοι χαριζίτες μουσουλμάνοι (ή κα’αριτζίτες, από το ρήμα κρτζ, «αποχωρώ») αρνήθηκαν να αποδεχθούν την καθιέρωση των δυναστειών και ισχυρίστηκαν ότι το αξίωμα του χαλίφη θα έπρεπε να περιέρχεται στον πιο ευσεβή μουσουλμάνο, ακόμα και σε έναν αιθίοπα σκλάβο. Κοινότητες χαριζιτών υπάρχουν σήμερα στην Αλγερία, στο Ομάν και στη Ζανζιβάρη. Οπως συνέβη και κατά τα πρώτα χρόνια του χριστιανισμού, με τον καιρό διατυπώθηκαν και άλλες διαφωνίες.

Οι σιίτες υπέστησαν μια αποφασιστική ήττα στην Καρμπάλα (του Ιράκ) το 680, όταν ο Χουσέιν, γιος του Αλί, αποκεφαλίσθηκε, όμως ποτέ δεν αποδέχτηκαν τη νομιμότητα του σουνιτικού χαλιφάτου. Σήμερα αποτελούν μειονότητα στο Ισλάμ και υπολογίζεται ότι εκπροσωπούν περίπου το 15% των μουσουλμάνων.

Η σημαντικότερη ομάδα πιστών που αποχώρησαν από το σώμα των σιιτών είναι οι ισμαηλίτες ή επταδιστές σιίτες, οι οποίοι συναντώνται σήμερα στην Υεμένη, στην Ινδία, στο Πακιστάν (οπαδοί του Αγά Χαν ΙΙΙ) και σε μέρη του Ιράν, της Αφρικής και της Συρίας. Παρακλάδι τους αποτελούν οι δρούζοι που κατοικούν σήμερα στον Νότιο Λίβανο. Η νεότερη και πιο δραστήρια μουσουλμανική αίρεση είναι αυτή των αχμαντίγια, που ακολουθούν τη διδασκαλία του ινδού μουσουλμάνου νεωτεριστή Σαγίντ Αχμάντ Χαν. Είναι ιδιαίτερα γνωστοί λόγω της μεγάλης τους προπαγανδιστικής δραστηριότητας και των μεταφράσεων του Κορανίου σε ευρωπαϊκές γλώσσες. Ο Αχμάντ Χαν προσπάθησε να συνθέσει όλες τις θρησκείες του κόσμου υπό το Ισλάμ. Ισχυρίστηκε ότι ο ίδιος αποτελούσε σύγχρονη έκφανση του Μωάμεθ, της Δευτέρας Παρουσίας του Ιησού και του Κρίσνα των ινδουιστών.

Ποιες είναι οι θεολογικές διαφορές μεταξύ σουνιτών και σιιτών;

Με αφετηρία μια κοινή θρησκεία, οι διαφορές στην ερμηνεία των ιερών κειμένων αυξήθηκαν με την πάροδο του χρόνου. Πέραν του τυπικού και της θρησκευτικής ιεραρχίας σε κάθε κλάδο οι μεγαλύτερες διαφορές αφορούν την ερμηνεία της ιερής ιστορίας του Ισλάμ, ιδιαίτερα των ετών που ακολούθησαν τον θάνατο του Μωάμεθ.

Ποιες χώρες έχουν σημαντικούς πληθυσμούς σιιτών ή σιιτική πλειοψηφία;

Οι σιίτες είναι σχεδόν απόντες από τη Βόρεια Αφρική και ζουν κυρίως στη Μέση Ανατολή και σε κάποιες ασιατικές χώρες όπως το Αφγανιστάν και το Πακιστάν. Εχουν την πλειοψηφία στο Ιράν, ενώ μεγάλη ισχύ έχουν στο Ιράκ και στο Μπαχρέιν. Σημαντικές κοινότητες υπάρχουν στον Λίβανο, στην Υεμένη, στην Τουρκία, στη Συρία και στη Σαουδική Αραβία όπου αποτελούν το 10% του πληθυσμού.

Πίσω από τις σημερινές συγκρούσεις βρίσκεται η παλιά αντιπαλότητα για την ηγεμονία της περιοχής του Περσικού Κόλπου, μεταξύ Σαουδικής Αραβίας και Ιράν. Αυτή η δυναμική είναι ορατή και στο Ιράκ, μια χώρα με σουνιτική πλειοψηφία που παραδοσιακά κυβερνάται από τη σιιτική ελίτ. Το γεγονός ότι στο σαουδαραβικό βασίλειο γεννήθηκε ο ουαχαμπιτισμός, η υπερσυντηρητική εκδοχή του Ισλάμ που θεωρεί τους σιίτες αιρετικούς, απλώς ρίχνει λάδι στη φωτιά. Οπως και η εμφάνιση του σουνιτικού τζιχαντισμού, πρώτα με την Αλ Κάιντα και τώρα με το Ισλαμικό Κράτος, οργανώσεις ακραίων που είναι αμείλικτοι με τους σιιτικούς πληθυσμούς.

Πόσο σημαντική είναι η θρησκεία στη διαμόρφωση της σημερινής κατάστασης στη Μέση Ανατολή;

Η θρησκεία αποτελεί εργαλείο λαϊκής κινητοποίησης σε μια αντιπαράθεση που είναι κυρίως πολιτική. Σε μια περιοχή όπου τα εθνικά σύνορα είναι το αποτέλεσμα εξισορροπητικών κινήσεων μεταξύ των αποικιοκρατικών δυνάμεων, η θρησκευτική ταυτότητα αποτελεί συχνά ένα ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο.