Αϊ Ουέιουεϊ: Η τέχνη του μανιφέστου

Υστερα από τέσσερα χρόνια στέρησης του διαβατηρίου του, «ο πιο επικίνδυνος κινέζος καλλιτέχνης» παρέλαβε τον περασμένο Ιούλιο το πολυπόθητο έγγραφο από τη μεγαλύτερη γραφειοκρατική δομή του πλανήτη. Μαζί με αυτό, και το δικαίωμα να ταξιδεύει ελεύθερος. Στο πρώτο ταξίδι δεν μπορούσε παρά να κόψει εισιτήριο για το Βερολίνο, εκεί όπου ζουν η σύντροφός του Γουάνγκ Φεν με τον εξάχρονο γιο τους Αϊ Λάο. Στις αρχές Δεκεμβρίου, όπως ενημερώθηκαν οι απανταχού πιστοί followers από το twitter και το Ιnstagram, κατευθύνθηκε στη Φλωρεντία, κατόπιν στο Μιλάνο. Προπαραμονή Χριστουγέννων ο Αϊ Ουέιουεϊ συντροφιά με τον γιο του ανέβαζε ήδη selfies με φόντο το Ηρώδειο και τους σπασμένους καθρέφτες στα δωμάτια του ξενοδοχείου New της Φιλελλήνων.

Και ύστερα ήρθε η Λέσβος – ένας κόσμος χωριστά στον οποίο συμπυκνώνεται το ευρωπαϊκό δράμα των προσφύγων. Ανήμερα τα Χριστούγεννα και για τις δύο επόμενες ημέρες ο κινέζος καλλιτέχνης επισκέφθηκε τον καταυλισμό των προσφύγων στα Μόρια. Από εκεί ξαναβρήκε τον καταγγελτικό του ρυθμό ανεβάζοντας φωτογραφίες, βίντεο και σχόλια προς τους 187.000 χρήστες που τον ακολουθούν στο Instagram. Δύο ημέρες πριν εκπνεύσει το 2015, ο ακτιβιστής που έγινε διάσημος απουσιάζοντας για λόγους ανωτέρας βίας από τα εγκαίνια 100 εκθέσεών του, επισκέφθηκε το Μουσείο της Ακρόπολης και το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Οι λεπτομέρειες από την αίθουσα του Παρθενώνα και τα κυκλαδικά ειδώλια καταγράφηκαν στην κάμερα του κινητού τηλεφώνου του και έκαναν τον γύρο του πλανήτη. 

Ως μανιώδης χρήστης των σελίδων κοινωνικής δικτύωσης, ο  Αϊ Ουέιουεϊ συνηθίζει να παρουσιάζει σε διαπλανητικό επίπεδο τα κακώς κείμενα με εικόνες με σύντομα σχόλια. Πριν από το ταξίδι στη Λέσβο, στόχος του ήταν τα τουβλάκια της Lego. Η δανέζικη εταιρεία παιχνιδιών αρνήθηκε να του χορηγήσει την ποσότητα που χρειαζόταν για το επόμενο μεγάλο έργο του, επειδή η πρότασή του δεν είχε περάσει από τη βάσανο της έγκρισης του ΔΣ. Θυμωμένος με τη γραφειοκρατική αντίληψη του εταιρικού κολοσσού, ο Αϊ κατέφυγε στη γλώσσα που λατρεύει: το Instagram. Κι έτσι, η αρνητική επιστολή της Lego έγινε συνοδευτική λεζάντα μιας λεκάνης τουαλέτας από πορσελάνη γεμάτη με τουβλάκια Lego. Πάνω της είχε την υπογραφή «R. Mutt 2015» και η παραπομπή στον Μαρσέλ Ντισάν ήταν παραπάνω από προφανής.

Ο Αϊ Ουέιουεϊ απασχολεί τους τεχνοκριτικούς στον ίδιο βαθμό που απασχολεί και τα διεθνή πρακτορεία ειδήσεων. Οταν οι κινεζικές Αρχές τον συνέλαβαν το 2011 ο πρώην πρόεδρος της Τσεχοσλοβακίας Βάτσλαβ Χάβελ υπέγραψε μαζί με 90.000 άτομα την επιστολή διαμαρτυρίας προς την κυβέρνηση της Κίνας για την απελευθέρωσή του. Την ίδια εποχή, το περιοδικό «Art Review» τον ξεχώρισε ως τον ισχυρότερο άνθρωπο στον κόσμο της τέχνης και ένας αστεροειδής πλανήτης έπαιρνε το όνομά του. «Αντιλαμβάνομαι την ευθύνη μου απέναντι στη φήμη» δήλωνε ο ίδιος. «Αν μπορείς να χρησιμοποιήσεις τη δύναμη που σου δίνει η τέχνη για να επικοινωνείς με τον κόσμο, αυτό ξεπερνά κατά πολύ τη φαντασία μου».

Από αυτό το σημείο και ύστερα αρχίζουν οι εικασίες των τεχνοκριτικών, που λέγαμε. Είναι άραγε διάσημος λόγω καλλιτεχνικού έργου ή εξαιτίας της προσωπικής του περιπέτειας με τις κινεζικές Αρχές; Ο βρετανικός «Γκάρντιαν», που τον παρακολουθεί σε κάθε του βήμα, επισήμανε πρόσφατα ότι ο Αϊ είναι περισσότερο γνωστός για την εγκατάστασή του «Sunflower Seeds» (2010-2011) με 100 εκατομμύρια ηλιόσπορους από πορσελάνη σκορπισμένους στο ισόγειο της Τέιτ Μόντερν και για τη συμβολή του στον σχεδιασμό του Ολυμπιακού Σταδίου του Πεκίνου σε σχήμα φωλιάς πουλιού (ως καλλιτεχνικός σύμβουλος των αρχιτεκτόνων Χέρτζογκ και Μερόν). «Πέρα από αυτά, δύσκολα μπορεί κάποιος να ταυτίσει το όνομά του με κάποιο άλλο έργο» κατέληγε η ανάλυση. 

Μήπως αν είχε ζήσει εκτός Κίνας η φήμη του θα ήταν μικρότερη; Μήπως ο Αϊ Ουέιουεϊ είναι περισσότερο ποπ σταρ λόγω ακτιβιστικής δράσης παρά καλλιτέχνης με αξιόλογο έργο; Απ’ ό,τι φαίνεται είναι ένα ερώτημα με δύο απαντήσεις κάθε φορά, στις οποίες η τέχνη λειτουργεί παράλληλα με τον ακτιβισμό. Η πρόσφατη έκθεσή του στη Βασιλική Ακαδημία του Λονδίνου με αντικείμενα από την καθημερινή ζωή των Κινέζων κέρδισε εγκωμιαστικές κριτικές και ταυτόχρονα επισκιάστηκε λόγω της συμμετοχής του – μαζί με τον Ινδό Ανίς Καπούρ – σε λονδρέζικη πορεία διαμαρτυρίας κατά της ευρωπαϊκής στάσης στο Μεταναστευτικό. Πριν από λίγα χρόνια, όταν έξω από το εργαστήριό του στο Πεκίνο μπήκαν κάμερες παρακολούθησης εκείνος κρέμασε στον βραχίονά τους κόκκινα παραδοσιακά κινέζικα φανάρια. Και όταν οι αστυνομικές Αρχές κατεδάφισαν με μπουλντόζες το στούντιό του, άφηνε κάθε μέρα μια ανθοδέσμη στον τόπο της βεβήλωσης.

Ο απόηχος του πρόσφατου περάσματός του από τα Μόρια και το Μουσείο της Ακρόπολης επέστρεψε σε κάθε ανέβασμά του κατά μέσο όρο 1.000 like στην αντίστοιχη θεματική των εικόνων του. Τα χτυπήματα δεν είναι πολλά για να προκαλέσουν σάλο, αλλά η εμφάνιση του επιδραστικότερου καλλιτέχνη της εποχής ακριβώς στην καρδιά του προσφυγικού δράματος, ακριβώς την κατάλληλη στιγμή, παρήγαγε τον απαραίτητο επικοινωνιακό θόρυβο. Για πολλούς, οι αναρτήσεις είναι σταγόνα στον ωκεανό του Μεταναστευτικού. Οπως σταγόνες ήταν και τα 100 εκατομμύρια σπόροι που οι εκστασιασμένοι επισκέπτες της Τέιτ έβαζαν στην τσέπη τους. Είτε με σπόρους είτε με «σταγόνες», ο Αϊ πιστεύει στην πιθανότητα για το φτερούγισμα της πεταλούδας που σηκώνει τσουνάμι. Μέσα στη θεωρία του χάους.