Ο τσοπανάκος, το Πολεμικό Ναυτικό, ο Μαρούδας και οι πρωτιές

Είναι ο δημοφιλέστερος τσοπάνος στην Ελλάδα με καριέρα διεθνή. Μέχρι να φτάσει όμως η στιγμή που η φλογέρα του ήχησε για πρώτη φορά στον αέρα – συνοδευόμενη από τροκάνια προβάτων – χρειάστηκε να περάσουν 16 χρόνια, προκηρύξεις διεθνών διαγωνισμών και διαγκωνισμοί ξένων συμφερόντων, κιλά μελάνης στις σελίδες των εφημερίδων και πειρατικές προσπάθειες. Διότι δεν είναι το Μουσείο Ακρόπολης ή το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης τα μοναδικά «γεφύρια της Αρτας» του νεοελληνικού κράτους. «Πρόγονός» τους υπήρξε η Ελληνική Ραδιοφωνία, όπως φανερώνει ο συγγραφέας, σκηνοθέτης, εκδότης και ερευνητής Γιώργος Χατζηδάκης στη διεξοδική μελέτη «Ω, άγιε αιθέρα», που εκδόθηκε από το Πολιτιστικό Ιδρυμα του Ομίλου Πειραιώς στο πλαίσιο της σειράς λευκωμάτων για τον ελληνικό πολιτισμό με τη φροντίδα του οίκου Polaris.

Πύλη επικοινωνίας προς και από όλο τον πλανήτη πολύ πριν σκεφτεί κάποιος το Διαδίκτυο, σταθερή παρέα στο σπίτι ή σε μια διαδρομή, αξιόπιστο μέσο ενημέρωσης στη συνείδηση των περισσοτέρων και από τα πλέον διαδραστικά μέσα επικοινωνίας, το ραδιόφωνο έκανε την εμφάνισή του στην ελληνική γλώσσα εν έτει 1897 ως «απηχείον» (συσκευή που απηχεί τα εκπεμπόμενα). Δύο χρόνια αργότερα καθιερώνεται με τη σημερινή του ονομασία. Η πρώτη απόπειρα λειτουργίας πειραματικού σταθμού ασύρματης τηλεγραφίας πραγματοποιείται το 1902 και η πρώτη επίσημη εκπομπή το 1909 από το Πολεμικό Ναυτικό ανάμεσα στα πλοία «Υδρα», «Σπέτσαι» και «Ψαρά». Διότι ποιος καταλληλότερος να κηδεμονεύσει τη νεογέννητη ραδιοφωνία από το Πολεμικό Ναυτικό, αφού και τα ερτζιανά δεν ήταν παρά κύματα;

Σελίδα προς σελίδα, στήλη προς στήλη, ο συγγραφέας ξεδιπλώνει το χαοτικό υλικό που συγκέντρωσε ύστερα από 27 χρόνια έρευνας, μπολιασμένο με μαρτυρίες, άρθρα από τον ημερήσιο Τύπο, αλλά και πολύ χιούμορ.

Η βουτιά στα ραδιοφωνικά κύματα μας βγάζει στον πιθανό πρώτο έλληνα κατασκευαστή ραδιοφώνου, τον Κ. Πετρόπουλο, που πωλούσε το 1926 τη δημιουργία του στο κατάστημα της Πλατείας Αμερικής, στον πρώτο σταθμό του Χρήστου Τσιγγιρίδη στην Εκθεση Θεσσαλονίκης το 1928 (που θεωρείται και αφετηρία της ραδιοφωνίας στην Ελλάδα και στα Βαλκάνια), στον πρώτο προεκλογικό λόγο που εκφωνείται μέσω ραδιοφώνου από τον Ελευθέριο Βενιζέλο (1933), στον πρώτο ημιπαράνομο σταθμό του Πειραιά που εξέπεμπε από ένα δωμάτιο τεσσάρων τετραγωνικών μέτρων με χωμάτινα δάπεδο και ταβάνι.

Καθώς τα χρόνια περνούν μέσα από τις 433 σελίδες και η Ελλάδα δεν έχει αποκτήσει ακόμη δική της ραδιοφωνία – κι ας έχουν περάσει 14 χρόνια από τη στιγμή που εξέπεμψε το BBC, ο πρώτος ραδιοφωνικός σταθμός στην Ευρώπη – «ακούμε» τον σταθμό του Μπάρι με ακροαματικότητα στην Ελλάδα που δεν έχει ανάλογο στα παγκόσμια ραδιοφωνικά χρονικά, αλλά και του Κατοβίτσε της Πολωνίας με προγράμματα στα ελληνικά.

Η ΠΡΩΤΗ ΔΟΚΙΜΑΣΤΙΚΗ. Ξένα συμφέροντα και πολιτικές αψιμαχίες δεν αφήνουν το κρατικό ραδιόφωνο να κάνει τα πρώτα του βήματα. Κι όταν τον Μάρτιο του 1938 γίνεται η πρώτη δοκιμαστική μετάδοση, θα χρειαστούν ακόμη δυο μήνες ώστε να ομαλοποιηθεί η λειτουργία αφού πότε δεν υπάρχουν κατάλληλοι εκφωνητές, πότε υπάρχουν διαπληκτισμοί για το σήμα. Τελικά ο τσοπανάκος είναι εκείνος που θα ακουστεί πριν από τη φράση «Εδώ Αθήναι» στους 20.911 ραδιοφωνικούς δέκτες της εποχής. Και παρά το γεγονός ότι ο ποιμενικός του χαρακτήρας δεν ταίριαζε με τις συμφωνικές ορχήστρες και τους λυρικούς καλλιτέχνες που δέσποζαν στο πρόγραμμα, δεν βρέθηκε αντίπαλος ικανός να τον «εξοντώσει» παρά το γεγονός ότι διεξήχθη διαγωνισμός για νέο σήμα με έπαθλο 5.000 δραχμές! Δεκαέξι χρόνια χρειάστηκαν για την ίδρυση της κρατικής ραδιοφωνίας, μία νύχτα για να αποκτήσει δικό της σταθμό η Εθνική Οργάνωση Νεολαίας (η κυβερνητική οργάνωση νέων επί Μεταξά), στην οποία έκαναν ντεμπούτο οι Φώτης Πολυμέρης και Τώνης Μαρούδας.

Οι σελίδες του τόμου που καλύπτει ένα σοβαρό βιβλιογραφικό κενό, χωρούν πολλά ακόμη. Τη φροντίδα που έδειξε το ραδιόφωνο για τους αγρότες και τα παιδιά, το θέατρο και τη μουσική. Τη συσπείρωση που δημιουργήθηκε γύρω του με την κήρυξη του πολέμου το 1940. Την ανάγκη να εκπέμπει στα βραχέα για να φτάνει η μετάδοση ώς το μέτωπο, τις διαφημίσεις δύο χρόνια αργότερα εμπόρων που αγόραζαν αφειδώς ραδιόφωνα, το «κολιμπρί» – τον μικρό σταθμό που έθεσαν σε λειτουργία οι Γερμανοί -, τα πατριωτικά υπονοούμενα που περνούσαν εύκολα από τη λογοκρισία μέσα από παιδικά προγράμματα. Και βεβαίως τις δραματικές ώρες της καταστροφής των τριών ιστών της Παλλήνης (ύψους 60 μ. ο καθένας) κατά την αποχώρηση των Γερμανών, αλλά και τον τρόπο που οι Ελληνες γλίτωσαν από τις παγιδευμένες ραδιοφωνικές  εγκαταστάσεις των Λιοσίων.

Η μελέτη βεβαίως δεν σταματά με την Απελευθέρωση αλλά κάνει στάσεις στην άνθηση των μετεμφυλιακών χρόνων, την πορεία που ακολούθησε στη δικτατορία και τη Μεταπολίτευση ώς τα χρόνια των πειρατικών σταθμών, της ελεύθερης ραδιοφωνίας, αλλά και του Διαδικτύου. Για να φτάσει τελικά στην ερώτηση που αναζητά μια διόλου εύκολη απάντηση: «Προς τα πού κατευθύνεται το ραδιόφωνο;».

INFO
To λεύκωμα «Ω, άγιε αιθέρα» του Γιώργου Χατζηδάκη που εκδόθηκε από το Πολιτιστικό Ιδρυμα του Ομίλου Πειραιώς με τη φροντίδα του οίκου Polaris, θα διατεθεί προς πώληση μελλοντικά σε επιλεγμένα σημεία