«Επιρροή μου ήταν η “Αντιγόνη”»

Μια απροσδιόριστη πόλη στη Ρωσία. Ενας ιδεαλιστής υδραυλικός αναλαμβάνει μια εργασία ρουτίνας σε εργατική πολυκατοικία, μέχρι που το πολυώροφο κτίριο με δεκάδες οικογένειες βρίσκεται ώρες πριν από την κατάρρευση. Ειδοποιεί τις δημοτικές Αρχές, αλλά κανείς δεν παίρνει την ευθύνη. H ταινία του 33χρονου Μπίκοφ «Ο ηλίθιος» έκανε παγκόσμια πρεμιέρα στο Φεστιβάλ του Λοκάρνο αποσπώντας βραβείο ανδρικής ερμηνείας για τον πρωταγωνιστή Αρτέμ Μπιστρόφ, το βραβείο ανθρωπισμού, καθώς και το βραβείο καλύτερης ταινίας από την Επιτροπή Νεότητας. Στη συνέχεια κέρδισε το βραβείο καλύτερου σεναρίου στο Φεστιβάλ Σότσι αλλά και εκείνο της καλύτερης ταινίας στο Φεστιβάλ Les Arcs.  Είναι η ταινία που τον καθιερώνει ως ένα από τα νέα ονόματα του ρωσικού αλλά και του παγκόσμιου σινεμά, εν μέρει χρηματοδοτημένη από το υπουργείο Πολιτισμού της Ρωσίας, δίχως όμως να μασάει τα λόγια της. Οπως έχει δηλώσει ο ίδιος ο σκηνοθέτης, «ο υπουργός Βλαντίμιρ Μεντίνσκι έχει ξεκαθαρίσει ότι ύστερα από ταινίες όπως “Ο ηλίθιος” και “Λεβιάθαν” θα σταματήσει να χρηματοδοτεί σχέδια παραγωγής που παρουσιάζουν αρνητική εικόνα για τη Ρωσία».

Σας ικανοποιεί η μέχρι τώρα πορεία του «Ηλίθιου»;

Στη Ρωσία υπάρχει μακρά παράδοση κινηματογραφικού κοινωνικού ρεαλισμού. Και αυτό που πραγματικά με ενδιαφέρει αυτή την περίοδο είναι οι σχέσεις των λαών με αυτούς που τους κυβερνούν – είναι ένα πεδίο που θέλω να εξερευνήσω. Το έκανα ήδη με τον «Δήμαρχο», την προηγούμενη ταινία μου, αλλά εδώ το πλέγμα είναι διαφορετικό. Η ταινία μέχρι τώρα είχε επιτυχημένη πορεία στα διεθνή φεστιβάλ. Λένε πως τους αρέσει. Είναι πολύ ευχάριστο.

Αρέσει εξίσου και στο ρωσικό υπουργείο Πολιτισμού;

Ευτυχώς υπήρξε το προηγούμενο του «Λεβιάθαν» και όλοι ασχολούνταν ακόμα με αυτό όταν η ταινία μου άρχισε να προβάλλεται. Η ταινία του Ζβγιαγκίντσεφ είχε κερδίσει στις Κάννες, είχε βραβευτεί με Χρυσή Σφαίρα, ήταν ένα πιο «επικίνδυνο» φιλμ στα μάτια του υπουργού. Εμείς μέχρι το Λοκάρνο φτάσαμε. Κοιτάξτε, νομίζω πως η ταινία μου κοιτάζει αυτούς τους ανθρώπους, αυτή την κοινωνία, με κάποια τρυφερότητα. Πολλοί τη συγκρίνουν με το «Λεβιάθαν», αλλά εκεί υπάρχει μια μάλλον σκληρή ετυμηγορία για τη Ρωσία. Βέβαια, ζώντας εδώ, συχνά αναμετριέσαι με τη συνείδησή σου. Αυτό όμως μπορεί να ισχύει και αλλού – ο Ζβγιαγκίντσεφ έχει σίγουρα πιο «ευρωπαϊκή» ματιά από εμένα. Είναι και μεγαλύτερος.

Ποιοι είναι αντιμέτωποι σε μια τέτοια συνειδησιακή αναμέτρηση; Εσείς εναντίον ποιου;

Πρώτη φορά αποφάσισα να στήσω μια ταινία γύρω από έναν θετικό ήρωα. Δεν πιστεύω όμως πραγματικά στον ιδεαλισμό. Ούτε πιστεύω πως ένας τέτοιος ήρωας θα μπορούσε να ζήσει στο σήμερα και να εκφραστεί ως τέτοιος. Δεν έχω διάθεση να «διδάξω» το κοινό. Ούτε δάσκαλος είμαι ούτε προφήτης. Το ζήτημα για μένα έγκειται στο πώς αντιμετωπίζουν οι άλλοι αυτό τον ήρωα. Σκέψου: σε μια διεφθαρμένη κοινωνία όπως η σημερινή – είμαι σίγουρος πως κι εσείς έχετε τα δικά σας ανάλογα προβλήματα – πέφτεις πάνω σε έναν «άγιο». Πώς αντιδράς; Μπορεί να επιβιώσει η ηθική, ως έννοια, όχι ως μέσο καταστολής, στη σημερινή κοινωνία; Θυμηθείτε την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή.

Ηταν μια επιρροή για εσάς όταν γράφατε το σενάριο;

Και επιρροή και αναφορά. Νομίζω πως στον «Ηλίθιο» συνυπάρχουν λίγο – πολύ όλοι οι σκηνοθέτες και οι συγγραφείς που αγάπησα. Ο Αλεξέι Γκέρμαν, ο Σεργκέι Μποντρατσούκ, ο Αλαν Πάκουλα, ο Σίντεϊ Λουμέτ και ο Ζακ Οντιάρ.

Και ο Ιψεν; Το στόρι παραπέμπει αρκετά στον «Εχθρό του λαού»

Από τη μια, πάνε χρόνια που το έχω διαβάσει. Από την άλλη, ξέρω καλά τι ταινία έχω κάνει και δεν έχει νόημα να αρνηθώ τον συσχετισμό. Αλλά είναι δύσκολο να μείνεις εκτός επικαιρότητας όταν αναφέρεσαι σε τέτοια θέματα: η ζωή χειροτερεύει διαρκώς. Καθένας από εμάς αποζητά τα βασικά: στέγη, τροφή, υγεία. Αυτοί που τα έχουν, όμως, δεν τα μοιράζονται – κι ούτε πρόκειται. Σε τι διαφέρει ένας ρώσος ολιγάρχης σήμερα από έναν μεγαλοκαρχαρία της Wall Street; Το σινεμά μπορεί να κάνει τη ζωή πιο υποφερτή, μπορεί να συνεισφέρει στη διατήρηση της ανθρωπιάς μας.