Ορχάν Παμούκ: «Η Ευρώπη παραμένει για μένα ένα όραμα»

^«Ορχάν, έχεις πολύ παράξενο μυαλό». Ετσι ξεκίνησαν όλα: από μία φράση που του απηύθυναν οι φίλοι του στην εφηβεία. Αυτή η παραξενιά μεγάλωσε, έγινε λογοτεχνική φαντασία και γέννησε δεκατέσσερα βιβλία από το 1982 έως σήμερα. Για την παρουσίαση του τελευταίου, το «Κάτι παράξενο στο νου μου» (εκδ. Ωκεανίδα, μετάφραση Στέλλα Βρεττού), ο Ορχάν Παμούκ έφθασε χθες στην Ελλάδα, «για τρίτη φορά μέσα στη χρονιά» όπως αποκάλυψε. Ο άνθρωπος με τις πολλές ιδιότητες – φιλευρωπαίος Τούρκος, μεταμοντέρνος συγγραφέας που δεν αψηφά την παράδοση, κοσμοπολίτης με έδρα την Κωνσταντινούπολη -, φαίνεται ότι έχει ακόμη μία. Είναι ινκόγκνιτο ταξιδιώτης στη χώρα μας: τον περασμένο Ιούνιο βρέθηκε στο Καστελλόριζο και τον Αύγουστο στην Πελοπόννησο για έναν γάμο φίλου του καθηγητή με Ελληνίδα.

Δεν μίλησε για όλα, όπως θα ήθελε η δημοσιογραφική παρέα που τον υποδέχθηκε χθες σε μία από τις αίθουσες του Μεγάρου Μουσικής (παρόντος του εκδότη της «Ωκεανίδας» Νίκου Μεγαπάνου). Μίλησε κυρίως για το νέο του βιβλίο και τη σχέση Ευρώπης – Τουρκίας. Από μία άποψη, ήταν ο γνωστός Παμούκ που αυτολογοκρίνεται – και δικαίως – μπροστά στο ενδεχόμενο ο «εκπρόσωπος της Τουρκίας» να επικρατήσει του συγγραφέα. Μπορεί να έλειψαν οι αναφορές στην κατάρριψη του ρωσικού αεροσκάφους από την Αγκυρα, αλλά ο συνεντευξιαζόμενος είχε όλα τα δίκια με το μέρος του κάθε φορά που υπενθύμιζε το συγγραφικό του έργο. Κάθε φορά που αναφερόταν – με μεγάλο σεβασμό – στον Μεβλούτ, τον ήρωα του βιβλίου του: έναν πλανόδιο πωλητή που φθάνει στην Ιστανμπούλ του 1969 για να ζήσει μαζί με τους συμπολίτες του τις μεταμορφώσεις μιας μητρόπολης που από 2,5 εκατομμύρια εκείνη την εποχή έφθασε περίπου τα 15 εκατομμύρια σήμερα.

«ΔΕΝ ΕΙΜΑΙ ΚΑΦΚΑ». «Οταν παραπονιέμαι στους φίλους μου για τη μοναξιά του συγγραφέα μου λένε: “Μα τι λες τώρα, εσύ είσαι διάσημος, έχεις τόσους γνωστούς”. Οσο περισσότερο ανήκεις στη δημόσια σφαίρα, όπως λέει και ο Χάμπερμας, τόσο περισσότερο χρειάζεσαι την ιδιωτικότητα. Οπως και στο βιβλίο, οι τοίχοι υψώνονται ανάμεσα στις προσωπικές επιθυμίες και στη δημόσια συμπεριφορά. Η αποστολή του συγγραφέα μάλιστα είναι αυτή: πώς θα δραματοποιήσει με πειστικότητα τις προσωπικές του απόψεις μέσα στον δημόσιο χώρο. Σε ό,τι με αφορά, θα ανακαλύψετε ευκολότερα τον εσωτερικό μου κόσμο μέσα στα μυθιστορήματα παρά στις δημόσιες θέσεις μου. Και ύστερα, υπάρχει η άλλη έννοια της ιδιωτικότητας: η οικογένεια, με ποιον μένεις το βράδυ. Γι’ αυτήν δεν θέλω να μιλάω, αλλά είναι ο χώρος όπου αποφεύγω τη μοναξιά – στην πραγματικότητα τη σιχαίνομαι. Με αυτήν την έννοια, είμαι ο τυπικός άνθρωπος της Μεσογείου. Δεν θέλω να είμαι Κάφκα: θέλω να με περιβάλλουν γυναίκες, παιδιά, φίλοι – άντε και ευγενικοί εκδότες. Σιχαίνομαι να αλλάζω εκδότες».

ΦΕΜΙΝΙΣΜΟΣ. «Μπορεί να το αποκαλέσετε το πρώτο φεμινιστικό μου μυθιστόρημα, όσο οξύμωρο κι αν ακούγεται αυτό για έναν τούρκο συγγραφέα. Μία από τις ηρωίδες λέει κάπου ότι είναι καλύτερα να μη γνωρίζεις τον άνδρα πριν από τον γάμο – γιατί αν τον γνώριζες δεν θα τον παντρευόσουν. Σκεφθείτε ότι σύμφωνα με το τουρκικό Ινστιτούτο Στατιστικής, το 54% των γάμων προκύπτει από συνοικέσια. Κατά την προσωπική μου εκτίμηση, οι περισσότεροι από αυτούς θέλουν να είναι και Ευρωπαίοι και μοντέρνοι. Την ίδια στιγμή ντρέπονται γι’ αυτό – ειδικά όταν μεταφέρουν την ιστορία στα παιδιά τους».

Ο «ΘΡΙΑΜΒΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ». «Είναι η Ιστανμπούλ στο περιθώριο της Ευρώπης ή στην καρδιά μιας νέας ισλαμικής κουλτούρας; Αυτά τα πράγματα αλλάζουν συνεχώς. Στο αυτοβιογραφικό μου βιβλίο “Ιστανμπούλ”, το 2003,  έγραφα ήδη για το διάχυτο αίσθημα μιας πόλης που ένιωθε παραμελημένη στην άκρη της Ευρώπης και ζούσε στη φτώχεια. Μέχρι σήμερα το αίσθημα αυτό έχει αλλάξει εντελώς. Στα 13 χρόνια της διακυβέρνησης του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) – ή, αν προτιμάτε, της “ηγεμονίας” του – οι αλλαγές στην Ιστανμπούλ είναι μεγαλύτερες απ’ ό,τι στα προηγούμενα πενήντα. Δεν νομίζω ότι υπάρχει κυρίαρχο αίσθημα σε μια μεγαλούπολη που βρίσκεται συνεχώς σε κίνηση. Η Ιστανμπούλ του 2015 είναι μια πόλη με μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση που θέλει να στέκεται στις δικές της δυνάμεις. Παρ’ όλα αυτά, εγώ δεν συμφωνώ με τους θριάμβους της κυβέρνησης για την οικονομική ανάπτυξη. Δεν είμαι νοσταλγικός τύπος, αλλά νοσταλγώ την ταπεινή Ιστανμπούλ».

«ΦΙΛΤΡΟ για ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ». «Για μένα η Ευρωπαϊκή Ενωση είναι ακόμη ένα όραμα. Είναι ακόμη και σήμερα η Ευρώπη του συνθήματος “ελευθερία, ισότητα, αδελφοσύνη”. Και βέβαια κάποιος μπορεί να με ρωτήσει πώς θα ζήσουν οι μουσουλμάνοι της Ευρώπης μόνο με αδελφοσύνη. Μην ξεχνάτε ότι εγώ είμαι Τούρκος: χτυπάω ακόμη την πόρτα της ΕΕ, δεν είμαι μέσα. Η οπτική μου είναι ακόμη αισιόδοξη. Δεν έχω την ίδια διάθεση με εσάς να επικρίνω τις αναντιστοιχίες των πράξεών της με το όραμά της. Για ένα πράγμα μόνο θα την επέκρινα: οι ηγέτες της δεν πρέπει να βλέπουν την Τουρκία σαν φίλτρο που ανακόπτει ανεπιθύμητους, φτωχούς ή ύποπτους Ασιάτες. Δεν υπάρχει λογική στο να δίνεις οικονομική βοήθεια στην Τουρκία γι’ αυτόν τον σκοπό και παράλληλα μια υποσχεσούλα ότι κάποτε θα μπείτε κι εσείς στην Ευρώπη».

ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΗΣ ΕΚΦΡΑΣΗΣ. «Η Ευρωπαϊκή Ενωση οφείλει να ελέγχει την Τουρκία όσον αφορά την κατάσταση των πολιτικών δικαιωμάτων και τη στάση απέναντι στον Τύπο. Αλλά όχι ως παρέμβαση στην εσωτερική πολιτική της χώρας. Το ίδιο ισχύει και αντιστρόφως: η Τουρκία δεν πρέπει να αντιμετωπίζει την ΕΕ σαν παίκτη εσωτερικής πολιτικής. Στην Ελλάδα τα θεωρείτε δεδομένα, αλλά στην Τουρκία οι φιλελεύθεροι – αριστεροί – διανοούμενοι τα αναζητούν ακόμη. Δεν μπορείς να είσαι μέλος της ΕΕ χωρίς αυτά τα δύο προαπαιτούμενα, χωρίς σεβασμό προς τις μειονότητες  και με δημοσιογράφους στη φυλακή. Και μάλλον γνωρίζετε ότι η ελευθερία της έκφρασης στην Τουρκία δεν είναι πλήρης. Για λογοτέχνες όπως εγώ, τα πράγματα είναι ακόμη ανεκτά – ειδικά αν δεν μιλάει κανείς ανοιχτά για το σεξ. Αλλά οι δημοσιογράφοι και οι ιδιοκτήτες εφημερίδων καταπιέζονται συστηματικά. Αν η κυβέρνηση αισθάνεται ότι έχει απέναντί της εχθρικούς δημοσιογράφους παίρνει διάφορα μέτρα. Κυρίως εφαρμόζει υψηλή φορολόγηση για τους μεγάλους ιδιοκτήτες του Τύπου. Ή επιτίθεται με στοχευμένες καμπάνιες σε πρόσωπα που δεν είναι της αρεσκείας της μέσα από τα δικά της μέσα – στην Τουρκία άλλωστε έχουμε φαινόμενα αντίστοιχα με εκείνο του Μπερλουσκόνι. Στη συνέχεια ακολουθεί ο εισαγγελέας που απαγγέλλει κατηγορίες για “προσβολή του Προέδρου” κ.λπ. Οσοι δημοσιογράφοι συνεχίσουν την ανυπακοή καταλήγουν έως και στη φυλακή. Μέχρι και ξυλοδαρμό είχαμε τον περασμένο Οκτώβριο εις βάρος ενός από τους μεγαλύτερους αρθρογράφους της “Χουριέτ”, τον Αχμέτ Χακάν. Η απειλή είχε δημοσιοποιηθεί μάλιστα προηγουμένως σε φιλική εφημερίδα. Είχαμε όμως και την περίπτωση του φίλου μου Τζαν Ντουντάρ, αρχισυντάκτη της “Τζουμχουριέτ”, που φυλακίστηκε πριν από λίγες ημέρες (σ.σ.: ποινικό δικαστήριο της Κωνσταντινούπολης κατηγόρησε τον δημοσιογράφο, όπως και τον Ερντέμ Γκιουλ, επικεφαλής της εφημερίδας στο γραφείο της Αγκυρας ότι δημοσίευσαν πληροφορίες σχετικά με παραδόσεις όπλων από το τουρκικό κράτος σε τζιχαντιστές στη Συρία).

ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ  Ή ΔΙΠΛΩΜΑΤΗΣ. «Το βραβείο Νομπέλ με έκανε παγκοσμίως γνωστό και μου κόλλησε την ετικέτα του “εκπροσώπου της Τουρκίας”. Κάτι τέτοιο, όμως, με καθιστά διπλωμάτη και ο διπλωμάτης σκοτώνει τον παιγνιώδη συγγραφέα μέσα μου – το ανεύθυνο παιδί. Αλλά μη νομίζετε ότι παραπονιέμαι επειδή κέρδισα το Νομπέλ, όπως άλλοι συγγραφείς. Αυτούς δεν τους μπορώ καθόλου!».

ΚΑΝ’ ΤΟ ΟΠΩΣ Ο ΤΖΟΪΣ. «Η ιστορία του Μεβλούτ, ενός ήρωα της εργατικής τάξης, ξεκίνησε σαν νουβέλα. Αλλά στην πορεία ο συγγραφέας συγκεντρώνει πολλές λεπτομέρειες, τις οποίες αγαπά και τελικά το μυθιστόρημα ολοένα και μεγαλώνει. Οι αναγνώστες πρέπει να μου συγχωρήσουν αυτή την αρρώστια που με τρώει σαν καρκίνος. Σ’ αυτό το σημείο θυμάμαι πάντα ένα αστείο: ο Τζέιμς Τζόις ξεκίνησε τον “Οδυσσέα” σαν μικρή ιστορία. Φαντάζομαι, γνωρίζετε πόσα επεισόδια πρόσθεσε στη συνέχεια».

Ο ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ ΕΡΝΤΟΓΑΝ. «Πώς θα αντιδρούσε ο Ερντογάν αν διάβαζε το βιβλίο μου; Νομίζω ότι είναι πολύ απασχολημένος αυτή την περίοδο για να το διαβάσει».

«Είχα τρεις σωματοφύλακες, σήμερα έχω έναν»
«Εχω έναν σωματοφύλακα, αλλά δεν νιώθω ότι απειλείται η ζωή μου στην Τουρκία» δήλωσε χθες ο Παμούκ στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, κατά την παρουσίαση του έργου του από τη δημοσιογράφο Εύη Κυριακοπούλου (καλεσμένος των εκδόσεων Ωκεανίδα και του Public). «Με διευκολύνει μάλιστα όταν μαζί με τη σύντροφό μου πηγαίνουμε σε απομακρυσμένες συνοικίες για φαγητό. Παλιότερα, για να πω την αλήθεια, είχα τρεις σωματοφύλακες. Σήμερα, λοιπόν, μόνο έναν. Βλέπετε; Η Τουρκία προοδεύει».