Η μνήμη του νερού

«Το μαργαριταρένιο κουμπί»: Με λίγα λόγια και απλά, στο νέο του ντοκιμαντέρ ο Πατρίσιο Γκουζμάν επιχειρεί να ενώσει την ιστορία των αυτόχθονων ιθαγενών της Παταγονίας, των βρετανών κατακτητών και των απολυταρχικών καθεστώτων που ακολούθησαν με ένα αόρατο βέλος που φλερτάρει έντονα – και γοητευτικά – με τον μυστικισμό. Και είναι κάπως δύσκολο να συλλάβουμε το γιατί, αν δεν επιχειρήσουμε μια μικρή ιστορική αναδρομή (ο ίδιος ο Γκουζμάν άλλωστε φιλμογραφεί την ιστορία της Χιλής από τις αρχές των 70s). Οταν δηλαδή, λίγο μόλις καιρό μετά την ανακήρυξη του Σαλβαδόρ Αλιέντε σε πρόεδρο της Χιλιανής Δημοκρατίας, το 1970, μια αποσχισμένη από το Χριστιανοδημοκρατικό Κόμμα ομάδα προσχωρεί στην κυβέρνηση της Λαϊκής Ενότητας, ιδρύοντας ταυτόχρονα το κόμμα των Αριστερών Χριστιανών. Για πολλούς αυτή η αρμονική σύμπραξη Χριστιανών και Μαρξιστών ήταν μια από τις κύριες αφορμές για το πραξικόπημα του 1973.

Φυσικά οι Δυτικοί δεν μπορούσαν να διανοηθούν πως ο καθολικισμός στη Λατινική Αμερική κουβαλά μια εντελώς διαφορετική χροιά από αυτήν που προστάζει το Βατικανό. Το οποίο Βατικανό γνωρίζει απόλυτα τις παγανιστικές καταβολές των εθίμων του (πιο έντονες, προφανώς, στην Ορθοδοξία). Για πολλούς ιστορικούς άλλωστε, η Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία δεν ήταν ούτε ιδιαίτερα Αγία (ήταν αρκετά παγανιστική), ούτε ιδιαίτερα Ρωμαϊκή (λόγω της πολυπολιτισμικής της ταυτότητας), ούτε δα και τόσο «αυτοκρατορία» (μιας και αποτελούσε, ουσιαστικά, μια συνομοσπονδία μικρότερων κρατών).

Ο μυστικισμός λοιπόν έχει μια ξεχωριστή θέση στη χιλιανή ψυχή. Και ο Γκουζμάν που, με χρηματοδότηση του Καθολικού Πανεπιστημίου της Χιλής, έστησε ένα ολόκληρο φιλμ πάνω στη σύμπραξη μαρξιστών και χριστιανών το 1973 («Ο πρώτος χρόνος του Αλιέντε»), αρθρώνει εδώ έναν λόγο εξόχως πολιτικό και απολύτως υπαρξιστικό. Το σημαντικότερο; Το κάνει με εικόνες. Ετσι, το «Μαργαριταρένιο κουμπί» καταγράφει μια συναρπαστική, αλλά και θλιβερή διαδρομή μέσα από την πρόσφατη ιστορία της Χιλής, εντοπίζοντας ταυτόχρονα μια κοινή συχνότητα που ενώνει το φυσικό στοιχείο (το νερό) με την ανθρώπινη τραγωδία. Με εικόνες μοναδικής ομορφιάς, έναν πλούτο συνεντεύξεων και αρχειακού υλικού, με σκληρότητα αλλά και με χιούμορ τρυφερό. Χιούμορ που κρύβει μέσα του έναν γνήσιο ανθρωπισμό, μακριά από «πολιτισμένους» προσδιορισμούς.