Η σφαγή του θεού

Βλέποντας για άλλη μία φορά τον «Θεό της σφαγής» της Ρεζά (η πρώτη ήταν πριν από λίγα χρόνια σε σκηνοθεσία Σταμάτη Φασουλή στο Θέατρο Δανδουλάκη), τα πράγματα, η θεατρική πράξη, όπως την αναπτύσσει η Ρεζά, με πήγαν πολύ μακριά. Πράγμα βέβαια που σημαίνει πως το έργο που επιφανειακά δείχνει σημεία αστικού δράματος κατά το κοινώς λεγόμενο μπουλβάρ, στο βάθος, στον «καμβά», έχει να πει πολύ περισσότερα. Ας μην ξεχνάμε ωστόσο πως και ο Ιψεν «έκλεψε» τη φόρμα του καθαρόαιμου γαλλικού μπουλβάρ της εποχής του για να τιθασεύσει τα ανήμερα θηρία των δραμάτων της ανθρώπινης μοίρας.

Ο παππούς Αριστοτέλης ήταν εκείνος που πρώτος ανιχνεύοντας τη δομή του ανθρώπινου εγκεφάλου υπέθεσε πως η ιστορία της εξέλιξης του ανθρώπινου είδους αποτυπώνεται στα εγκεφαλικά στρώματα. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος, έγραφε, αφηγείται στρωματογραφικά την εξέλιξή του. Υπάρχει ένα βαθύ στρώμα «φυτικό», ένα μέσο «ζωώδες» και το πάνω πάνω και το χρονικά πρόσφατο και συντομότερο, «το λογικό».

Το τελευταίο που πιστώνεται στον πολιτισμό λειτουργεί σαν στρατηγικός «επενδυτής», ως ηγεμόνας. Η αριστοτελική αυτή στρωματογραφία βέβαια παραπέμπει στο «Αρμα» του πλατωνικού «Φαίδρου» όπου ο Σωκράτης περιγράφει την ψυχή σαν ένα άρμα που το κινούν δύο άλογα, ένα πειθήνιο κι ένα δυσήνιο. Το ένα υπακούει στα ηνία που καθοδηγεί ένας ηνίοχος, ο Νους, η Λογική, και ένα άλλο που απείθαρχο συνεχώς θέλει να παρασύρει το πειθαρχικό άλογο και τον ηνίοχο εκτός τροχιάς.

Αρα η ανθρώπινη συμπεριφορά άλλοτε υπακούει σε ενστικτώδεις, κτηνώδεις, αδέσποτες ορμές και ορμέμφυτα, άλλοτε λιμνάζει, σχολάζει και ακολουθεί την ανάπτυξη του φυτού, άλλοτε υπακούει σε κανόνες που τίθενται από την παιδεία, τους νόμους ή τη βία της εξουσίας και άλλοτε ως δημιουργική ροπή υψώνει οικοδομήματα πολιτισμού, επιστήμες, τέχνες κ.τ.λ.

Η κοινωνική ανθρωπολογία μάς έχει εφοδιάσει τον τελευταίο αιώνα με εργαλεία που αξιοποιούν τις έρευνες πάνω στη μελέτη των πρωτόγονων φυλών στις αφρικανικές, τις αυστραλιανές και τις νοτιοαμερικανικές ζούγκλες.

Ετσι ξέρουμε πως στην προϊστορία μαρτυρούνται μυητικές τελετές των εφήβων οι οποίες μέσα σε οργανωμένα κυνήγια άγριων ζώων δοκίμαζαν τον έφηβο ώστε να διοχετεύει τις ενορμήσεις, τις ορέξεις και τα άγρια αυτιστικά ορμέμφυτά του σε σχέδια ελεγχόμενων στρατηγικών, νόμιμων και κοινώς παραδεκτών. Αν ο έφηβος διεκπεραίωνε επιτυχώς το κυνήγι και έφερνε το θήραμα στην κοινότητα, εντασσόταν στην κοινωνία των ενηλίκων και αργότερα των πολιτών. Εδώ και χιλιάδες χρόνια αυτήν τη μύηση την καθοδηγεί η εκπαίδευση.

ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΗ. Πολύ συχνά, και τους τελευταίους αιώνες πυκνότερα, αυτή η εκπαίδευση, δηλαδή η δημόσια και ελεγχόμενη από το κράτος μυητική διαδικασία των νέων, έχει αντιστραφεί. Ο νέος και εν συνεχεία ο ενήλικος που τον διαδέχεται διδάσκεται να ασκεί τα ορμέμφυτα της βίας, της κτητικότητας, της κυριαρχίας και η μύηση γίνεται μέσω της «πολεμικής» του προετοιμασίας. Ο μεγάλος λατίνος σατιρικός έγραψε το καταθλιπτικά ορθόν, δυστυχώς: «Homo homini lupus». «Ο άνθρωπος για τον άνθρωπο είναι λύκος».  

Και η κοινωνία των λύκων δημιούργησε και θρησκείες όπου ο θεός που λατρεύεται είναι κτηνώδης, ανελέητος και φονιάς.

Θυμηθείτε την Αρτεμη της ελληνικής αρχαίας θεολογίας που ζητεί να θυσιαστεί η Ιφιγένεια για να αποδεσμεύσει τους ανέμους στην Αυλίδα. Και θυμηθείτε τον Ιεχωβά των Εβραίων που ζητεί να θυσιαστεί ο Ισαάκ για να αποδείξει ο πατέρας του Αβραάμ την τυφλή του πίστη στον Θεό.

Και θυμηθείτε τις πυρές της Ιεράς Εξέτασης όπου οι αμαρτωλοί μαρτυρούσαν ώστε καιόμενοι να λυτρωθούν από τα ανθρώπινα πάθη.

Εχει λοιπόν δίκιο η Ρεζά που ανακαλύπτει πως μέσα και πίσω από την πολιτισμική βιτρίνα, τη λεοντή του σύγχρονου ανθρώπου, καιροφυλακτεί ένα θηρίο, ένα ζωώδες και ενστικτώδες κτήνος που λίγο θέλει να σκίσει το περιτύλιγμα και να προβάλει προς τα έξω το στρώμα του ζωώδους της αριστοτελικής θεωρίας ή του δυσήνιου αλόγου της πλατωνικής.

Στο έργο της Ρεζά που παίζεται στο Θέατρο Αθηνών υπάρχουν όλα τα μοντέλα αυτής της επιστροφής στο κυριαρχικά βίαιο στρώμα. Τα δύο παιδιά μιας μεσοαστικής οικογένειας που δέρνονται στην αυλή του σχολείου και οι τέσσερις γονείς που πηγαίνοντας ως πολιτισμένοι άνθρωποι να δώσουν λελογισμένες εκατέρωθεν εξηγήσεις διατρέχουν με εφιαλτική ταχύτητα (μέσα σε δύο ώρες) τον δρόμο της επιστροφής στο κτηνώδες, σκίζουν την πολιτισμένη δορά, τα μοντελάκια της παιδείας, του νόμου, της ανοχής, της αγάπης, της αδελφοσύνης, της ειρήνης (αναφέρω όλα τα σωτηριολογικά δόγματα της ιστορίας του ανθρώπου) και ανεβαίνουν πάλι στα δέντρα της ζούγκλας, καραδοκούν, φερμάρουν, αφηνιάζουν (τι ωραίο ρήμα που παραπέμπει στα πειθήνια, δυσήνια άλογα στον ηνίοχο – όλα έχουν να κάνουν με τα ηνία, τα γκέμια – δηλαδή την αλληλοπαραχώρηση και την αλληλεγγύη του πολιτισμού). Εν τέλει τρώνε τον ίδιο τον θεό!

Η Ρεζά που υποπτεύομαι πως έχει ανατολίτικη καταγωγή, μάλλον σημιτική, ανατρέχει στον Θεό της Σφαγής, όπως περιγράφεται στην Παλαιά Διαθήκη, αυτόν που έστειλε τις δέκα πληγές στην Αίγυπτο. Και για να μην παρεξηγηθεί η αναφορά μου στον Θεό ή στην Παναγία που προσεύχονταν στον Αλβανικό οι Ελληνες και στην ίδια Μαντόνα οι Ιταλοί! Στον ίδιο αυτόν Θεό που ευλογεί εν τελετή τα όπλα, τον «κατ’ εναντίων δωρούμενον»!

Η Ρεζά σχεδόν υποδειγματικά και υποδορίως θέλει τα δύο ζεύγη γονέων να εκπροσωπούν τέσσερις διακριτές κατηγορίες, σχεδόν την ολότητα του κοινωνικού φάσματος. Κανείς δεν ξεφεύγει!.. Ενας δικηγόρος, ένας επιχειρηματίας, ένας οικονομολόγος, ένας διανοούμενος! Ολοι ανά πάσα στιγμή μπορούμε να γίνουμε το τέρας, ο Μολώχ, ο μακελάρης Αρης.

Η μετάφραση του έργου είναι του Γιώργου Βούρου, η παλαιότερη αλλά σαφώς προσαρμοσμένη.

ΟΙ ΕΡΜΗΝΕΙΕΣ. Ο Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης έχει στη διάθεσή του ένα έξοχο κουαρτέτο εγχόρδων. Βιολί, βιόλα, τσέλο και κοντραμπάσο.

Το ισορρόπησε, εκμεταλλεύτηκε τις συνηχήσεις τους και καθοδήγησε με μέτρο τα σόλο και τις καντέντσες. Γιατί η Ρεζά έχει γράψει ένα έργο στην αναλογία των μουσικών έργων και των ανάλογων υφών: λάργκο έως πρέστο για να καταλήξει φουριόζο.

Σκηνοθέτησε μέσα σε δύο ώρες και σε μια σκηνή δέκα τετραγωνικών την πορεία μιας μάχης έως το τελικό μακελειό και τη μετακομιδή νεκρών μετά το σιωπητήριο.

Και έχει τέσσερις σολίστ που μπορεί να καμαρώνει το ελληνικό θέατρο.

Ο ίδιος ο Μαρκουλάκης, ο πωρωμένος υπηρέτης και συντηρητής του συστήματος, έπαιξε την παθητική του αδιαφορία με δεξιοτεχνία στις σκοτεινές νότες.

Ο Οδυσσέας Παπασπηλιόπουλος τεχνούργησε τον ευέλικτο και ευάλωτο στις επιρροές μεταπράτη με στρατηγική αλεπούς.

Η Στεφανία Γουλιώτη, σε μια υποδειγματική τροχιά προς τη μέθη (το δυσκολότερο άθλημα για έναν ηθοποιό είναι να υποκριθεί τον μεθυσμένο) έφτασε να δείξει πως ο εμετός είναι βουλιμικό σύνδρομο.

Η Λουκία Μιχαλοπούλου σε έναν ρόλο που φαινομενικά είναι αντίθετος με την έως τώρα εικόνα της, σχεδίασε την πλέον απαισιόδοξη εικόνα του ζωώδους τετραγώνου: τον διανοούμενο που βαφτίζει το κρέας ψάρι και το τρώει άψητο με τα χέρια!

Λιτός ο χώρος και θεατρικά τα κοστούμια της Αθανασίας Σμαραγδή και με έγνοια τοπίου βάθους οι παρεμβάσεις της μουσικής του Μίνωος Μάτσα.

Μετάφραση: Γιώργος Βούρος
Σκηνοθεσία: Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης
Σκηνικά – κοστούμια: Αθανασία Σμαραγδή
Παίζουν: Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης, Στεφανία Γουλιώτη, Οδυσσέας Παπασπη-λιόπουλος, Λουκία Μιχαλοπούλου
Πού: Στο Θέατρο Αθηνών (Βουκουρεστίου 10, τηλ: 210-3312.343)