Πολλά, μικρά Grexit

Αυτή τη φορά δεν έφταιγε το Μνημόνιο. Αυτή τη φορά η επανεμφάνιση του «ελληνικού προβλήματος» στα ευρωπαϊκά πρωτοσέλιδα – όπως της «Μοντ» και των «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς» δεν είχε σχέση με την οικονομία. Είχε όμως κοινό παρονομαστή: Την Ελλάδα ως αδιόρθωτη εξαίρεση στον ευρωπαϊκό κανόνα.

Ακόμη κι αν αποδειχθεί ένα μέσο πίεσης προς την Αθήνα, η απειλή έξωσης από τη Σένγκεν ήρθε να φωτίσει μια πραγματικότητα που έχει διαμορφωθεί σταδιακά στα χρόνια του Μνημονίου. Η Ελλάδα έχει ατύπως μπει σε ένα ειδικό καθεστώς, αντιμετωπιζόμενη από τους εταίρους ως μέλος οιονεί δεύτερης ταχύτητας.

Το Προσφυγικό επιβεβαίωσε ότι έχει πλέον παγιωθεί εις βάρος της χώρας μια καχυποψία που υπερβαίνει τη δυσκολία της να εξυγιανθεί οικονομικά. Μια καχυποψία τόσο ριζική που απειλεί να αποκρυσταλλωθεί και νομικά, με τη μορφή του αποκλεισμού της από μια θεμελιώδη συνθήκη.

Πώς φτάσαμε ώς εδώ; Τι φταίει για το γεγονός ότι χώρες που εντάχθηκαν στην Ενωση είκοσι πέντε χρόνια μετά την Ελλάδα – όπως η Σλοβακία ή η Ουγγαρία – μπορούν να τη στοχοποιούν με τόση ευκολία;

Η προφανής απάντηση είναι ότι η σχέση αναγκαστικού δανεισμού στην οποία έχει περιέλθει η Ελλάδα έχει οριστικώς αλλοιώσει την τυπική ισοτιμία της συμμετοχής της στην ΕΕ. Το Μνημόνιο – και κυρίως η διαρκής αποτυχία απαγκίστρωσης από αυτό – προκαλεί αυτή την πολιτική αναπηρία. Κι όμως η καταγωγή της ελληνικής «ιδιαιτερότητας» μπορεί να εντοπιστεί εύκολα πριν και ανεξάρτητα από το Μνημόνιο.

Βοσκήσιμες τροπολογίες

Μπορεί να εντοπιστεί πανηγυρικά σε όσα διαδραματίστηκαν το βράδυ της Τρίτης στη Βουλή. Το νομοσχέδιο που συζητιόταν στην Ολομέλεια υποτίθεται ότι ρύθμιζε τις βοσκήσιμες γαίες. Σε αυτές αφιέρωνε είκοσι άρθρα. Τα υπόλοιπα τριάντα ήταν τροπολογίες τόσο σχετικές με τη βοσκή όσο, ας πούμε, η παράταση λειτουργίας των λατομείων. Μια από αυτές τις τροπολογίες ρύθμιζε και τη διαδικασία ανάκτησης επιδοτήσεων ύψους περίπου 400 εκατ. που είχαν δοθεί στους αγρότες το 2008-2009 – το γνωστό ως πακέτο Χατζηγάκη – και κρίθηκαν παράνομες από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο.

Η πρωτοτυπία του νομοσχεδίου δεν ήταν οι τροπολογίες. Η πρωτοτυπία ήταν η άνεση με την οποία ο υπουργός που κατέθεσε τον νόμο δήλωνε την ίδια ώρα από το βήμα της Βουλής ότι δεν προτίθεται να τον εφαρμόσει. «Να είναι ήσυχοι», είπε ο Βαγγέλης Αποστόλου απευθυνόμενος στους αγρότες, «ότι τουλάχιστον επί θητείας ΣΥΡΙΖΑ στην κυβέρνηση δεν θα υπάρξουν οι ανακτήσεις».

Ο Αποστόλου δεν είναι ο πρώτος υπουργός που εισάγει μια ρύθμιση με σκοπό να παραπλανήσει τις ευρωπαϊκές Αρχές. Τέτοια μαϊμού νομοθέτηση για τα μάτια των δανειστών είναι μάλλον ρουτίνα στη μνημονιακή δημοκρατία. Ο Αποστόλου ήταν ωστόσο ο πρώτος που ομολόγησε, χωρίς την παραμικρή ανάγκη για προσχήματα, την πρόθεση εξαπάτησης.

Ο υπουργός Αγροτικής Ανάπτυξης προσπάθησε μετά κάπως να τα μαζέψει. Ωστόσο, η περίπτωσή του φωτίζει τις αιτίες της ελληνικής εξαίρεσης. Η διαφορά με την εποχή Χατζηγάκη είναι ότι, ύστερα από πέντε χρόνια στενής επιτήρησης, στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες έχει γίνει συνείδηση ότι το ελληνικό πρόβλημα δεν είναι δημοσιονομικό. Η χρεοκοπία ήταν μόνο το σύμπτωμα.  

Grexceptions

Το πόσο έχει εμπεδωθεί αυτή η πεποίθηση φάνηκε από τις αντιδράσεις στο Προσφυγικό. Η μη τήρηση των δεσμεύσεων που αναλήφθηκαν στη σύνοδο του Οκτωβρίου αντιμετωπίστηκε σχεδόν αυτόματα ως εκδήλωση της διαχρονικής αδυναμίας της ελληνικής πολιτείας να ανταποκριθεί στις διοικητικές προδιαγραφές μιας ευρωπαϊκής χώρας. Η αδυναμία μπορεί να προσλαμβάνεται ως διαχρονική, αλλά τα σημάδια επιδείνωσής της το τελευταίο διάστημα δεν περιορίζονται στον κυνισμό του Βαγγέλη Αποστόλου. Πριν από τον Αποστόλου, η κυβέρνησή του είχε έρθει στα πράγματα με πρόταγμά της τη μη αναγνώριση των ευρωπαϊκών κανόνων. Δεν αμφισβήτησε μόνο τις υποχρεώσεις που απέρρεαν από την εταιρική σχέση, αλλά τροφοδότησε τη δυσπιστία και με μια εξωτερική πολιτική εκτός ευρωπαϊκού πλαισίου.

Μπορεί το Grexit να αποφεύχθηκε, αλλά το τελευταίο δεκάμηνο έχει τη φορά διολίσθησης εκτός ευρωπαϊκού πλαισίου. Η χώρα βρίσκεται ακόμη αποκλεισμένη από την ελεύθερη κίνηση κεφαλαίων. Εμεινε στο ευρώ, αλλά έχει εξαιρεθεί από το πρόγραμμα ποσοτικής χαλάρωσης. Το ευρώ της είναι πιο «ακριβό» απ’ οπουδήποτε αλλού στην ευρωζώνη.

Τώρα, εκτός από την οικονομία της, κινδυνεύουν να μπουν σε καραντίνα και οι άλλες, οι πολιτικά θεμελιώδεις, πτυχές του ευρωπαϊκού κεκτημένου όπως η ελευθερία μετακίνησης. Το Grexit απεφεύχθη, αλλά σαν να συντελείται με μικρά Grexceptions. Με αλυσιδωτές εξαιρέσεις της Ελλάδας από την ευρωπαϊκή κανονικότητα.