Πέντε χρόνια Μνημονίου δεν ήταν αρκετά

Μόνο λίγες ημέρες τα Χριστούγεννα θα περάσουμε χωρίς τους δανειστές. Τη Δευτέρα οι πρώην τροϊκανοί θα είναι στην Αθήνα για μια μίνι διαπραγμάτευση, αξίας 1 δισ. ευρώ, ενώ τον Ιανουάριο θα βρίσκονται και πάλι εδώ για την πρώτη κανονική αξιολόγηση του τρίτου Μνημονίου.

Η Ελλάδα διανύει τον έκτο μνημονιακό της χρόνο και το χειρότερο είναι ότι ακόμη έχει μπροστά της βήματα που ενίοτε ρίχνουν κυβερνήσεις: να κόψει τις συντάξεις και να διπλασιάσει τους φόρους των αγροτών.

Οι δανειστές διαμηνύουν ανησυχία. Βλέπουν, όπως χαρακτηριστικά λέει πηγή τους, ότι η κυβέρνηση «ξεμένει από καύσιμα». Επισημαίνουν ότι πολλοί υπουργοί (Σπίρτζης, Δρίτσας, Σκουρλέτης, Φίλης) δεν θέλουν να εφαρμόσουν το Μνημόνιο, ότι περνούν τροπολογίες στη Βουλή που ακυρώνουν μνημονιακές δεσμεύσεις και ότι ο Πρωθυπουργός «είναι κολλημένος στον τοίχο». Φοβούνται ότι τα μέτρα του Ιανουαρίου δεν θα περάσουν.

Ετσι, ακόμη και ο υπουργός Οικονομικών Ευκλείδης Τσακαλώτος ομολογεί ότι η απειλή του Grexit δεν εχει βγει ακόμη από το τραπέζι.

Αυτό που κάνει την κατάσταση πιο καταθλιπτική είναι ότι σε αυτό τον ατελείωτο μνημονιακό δρόμο η Ελλάδα βαδίζει πλέον ολομόναχη. Ιρλανδία και Πορτογαλία έχουν κάνει «καθαρή έξοδο» από τα Μνημόνια προ καιρού, ενώ και η Κύπρος βαδίζει σταθερά προς την έξοδο.

Οι λόγοι που εμείς μείναμε πίσω είναι πολλοί και αφορούν την πολιτική, την οικονομία, τις εσωτερικές και διεθνείς συγκυρίες, ακόμη και την κουλτούρα. «Προχθές έγινε η 35η γενική απεργία της ΓΣΕΕ στην περίοδο των Μνημονίων. Ξέρετε πόσες έγιναν στην Ιρλανδία; Καμία. Στην Πορτογαλία, τρεις» σχολιάζει πηγή με εμπειρία στη μνημονιακή πολιτική.

Η απουσία
πολιτικής συναίνεσης

Σχεδόν όλοι όσοι ασχολήθηκαν κατά καιρούς με τον έναν ή τον άλλον τρόπο με τη διαμόρφωση και εφαρμογή των προγραμμάτων προσαρμογής, συμφωνούν σε μια βασική πηγή της κακοδαιμονίας: ο πολιτικός παράγων. «Οχι μόνο δεν διαμορφώθηκε κλίμα συναίνεσης, αλλά αντίθετα αναπτύχθηκε ακραία πολεμική των διαφόρων πλευρών το 2010, το 2012, το 2014 και το 2015» λέει χαρακτηριστικά ανώτατος οικονομικός παράγων.

Ο διοικητής της Τραπέζης της Ελλάδος Γιάννης Στουρνάρας ονομάζει τη βασική πηγή κακοδαιμονίας «έλλειψη ιδιοκτησίας» του προγράμματος. Με άλλα λόγια, πολλές κυβερνήσεις ψήφισαν Μνημόνια αλλά σχεδόν όλες με το ζόρι, χωρίς να τα πιστεύουν και άρα να τα εφαρμόζουν με αποφασιστικότητα. Ο κεντρικός τραπεζίτης ζήτησε και χθες – με αφορμή την έκθεσή του – συναίνεση, καθώς πληθαίνουν οι ανησυχίες για νέο ατύχημα.

Αντίθετα, στην Πορτογαλία, στην Ισπανία και στην Ιρλανδία τα προγράμματα πέρασαν συναινετικά από τα δύο μεγάλα κόμματα, ενώ στην Κύπρο το ΑΚΕΛ δεν ψήφισε μεν, αλλά δεν έκανε καταστροφική αντιπολίτευση.

Η άποψη πηγής των δανειστών επ’ αυτού λέει πολλά: «Η πολιτική αστάθεια παρέτεινε τη διάρκεια του προγράμματος. Αν η κυβέρνηση και η αντιπολίτευση δούλευαν μαζί, το πρόγραμμα θα είχε τελειώσει ήδη».

Οι μεταρρυθμίσεις που δεν έγιναν

Η λέξη μεταρρυθμίσεις, ή διαρθρωτικές αλλαγές, είναι περίπου ανάθεμα τα τελευταία χρόνια. Το άνοιγμα του επαγγέλματος των φαρμακοποιών ή η τιμή του γάλακτος έχουν προκαλέσει κατά καιρούς εντονότερες αντιδράσεις από τα φοροχαράτσια και τις περικοπές στις συντάξεις.

Πολλές μεταρρυθμίσεις από αυτές που έχουμε μπροστά μας σέρνονται εδώ και χρόνια:

n Το Ασφαλιστικό (δεύτερη φάση) είναι από αυτά που δεν μπορεί κανείς να αγνοήσει, αφού η τρύπα που προκαλεί στον προϋπολογισμό απορροφά το 7% του ΑΕΠ. Αν δεν λυθεί, το πρόγραμμα τινάζεται στον αέρα.

n Τα κόκκινα δάνεια βρίσκονται στην ατζέντα με την τρόικα εδώ και δύο χρόνια, καθώς οι νόμοι Χατζηδάκη και Δένδια ψηφίστηκαν μεν, αλλά ουδέποτε εφαρμόστηκαν. Τώρα, μετά την ψήφιση της νέας ρύθμισης, απομένει ακόμη ένα βήμα.

n Στο πρόγραμμα των ιδιωτικοποιήσεων σημειώνονται συστηματικά μεγάλες έως τεράστιες αποκλίσεις, αφενός γιατί ο σχεδιασμός του ήταν υπερβολικά φιλόδοξος και αφετέρου επειδή οι υπουργοί κάθε κυβέρνησης έθεταν συστηματικά προσκόμματα στην πώληση δημόσιων φορέων της αρμοδιότητάς τους. Ετσι, όλα αυτά τα χρόνια έχουν εισπραχθεί μόνο 3,2 δισ. ευρώ.

n Τα κλειστά επαγγέλματα, οι κλειστές αγορές προϊόντων και υπηρεσιών έχουν ιστορία δεκαετιών. Κάποια ακόμη φιγουράρουν στη λίστα των 13 προαπαιτουμένων του Δεκεμβρίου για το 1 δισ. ευρώ.

n Το ενιαίο μισθολόγιο του Δημοσίου που είναι επίσης στη λίστα των προαπαιτουμένων του Δεκεμβρίου, είναι το δεύτερο που ψηφίζεται επί Μνημονίων. Το προηγούμενο δεν έλυσε το θέμα του κινήτρου ή του ανοίγματος της ψαλίδας υπέρ των ικανότερων υπαλλήλων.

n Τα φορολογικά μέτρα έχουν πέσει βροχή, αλλά η φοροδιαφυγή εξακολουθεί να μένει ασύλληπτη. Οι κυβερνήσεις συνεχίζουν να θέλουν τον έλεγχο της κρίσιμης ΓΓΔΕ και η τρόικα να ζητά ως ακόμη ένα προαπαιτούμενο του Ιανουαρίου την ανεξαρτητοποίησή της.

Παρ’ όλα αυτά, δεν είναι αλήθεια ότι δεν κάναμε τίποτα όλα αυτά τα χρόνια. Αυτό τουλάχιστον υποστηρίζει ο έμπειρος στα μνημονιακά, ως πρώην πρόεδρος του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων και σήμερα καθηγητής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών Πάνος Τσακλόγλου, σημειώνοντας ότι στις κατατάξεις των διεθνών οργανισμών ως προς την πρόοδο των μεταρρυθμίσεων φιγουράρουμε πρώτοι. Απλώς, ξεκινήσαμε από πολύ χαμηλή βάση. «Από την άβυσσο φτάσαμε τη Σλοβακία και την Κύπρο που ήταν ουραγοί. Αυτό όμως δεν είναι αρκετό». Το πρόβλημα μάλιστα, κατά τον Πάνο Τσακλόγλου, είναι έντονο κυρίως σε δύο τομείς: στην απελευθέρωση της αγοράς προϊόντων ώστε να δίνεται π.χ. η δυνατότητα στις επιχειρήσεις να ανοίγουν και να κλείνουν γρήγορα, και στον δημόσιο τομέα όπου απουσιάζουν τα  κίνητρα για να αποδίδουν οι υπάλληλοι.

Το πρόβλημα στην Ελλάδα ήταν βαθύ

Η Ελλάδα μπήκε στο πρόγραμμα έχοντας πολύ σοβαρότερο πρόβλημα από ό,τι οι άλλες χώρες που ακολούθησαν. Και μόνο από αυτή την άποψη ήταν λογικό να χρειαστεί πολύ περισσότερο χρόνο για να σταθεί στα πόδια της. Συγκεκριμένα, αντιμετώπιζε τον βραχνά του λεγόμενου διπλού ελλείμματος: τόσο στον προϋπολογισμό (15,2% του ΑΕΠ) όσο και στο ισοζύγιο πληρωμών (11% του ΑΕΠ) το 2009, με το χρέος να βρίσκεται στα 301 δισ. ευρώ (126% του ΑΕΠ) την ίδια χρονιά.

Τα δύο ήταν αλληλένδετα. Οι υψηλές μισθολογικές δαπάνες τροφοδοτούσαν τις εισαγωγές και αυτές, με τη σειρά τους, το έλλειμμα του ισοζυγίου πληρωμών. Οπως λέει ο Μιχάλης Μασουράκης, οικονομικός σύμβουλος στον ΣΕΒ, για να αντιστραφεί αυτή η εικόνα εφαρμόστηκε ένα πρόγραμμα αφενός μείωσης του ελλείμματος και αφετέρου διαρθρωτικών αλλαγών ώστε να αυξηθεί η ανταγωνιστικότητα των ελληνικών προϊόντων και συγκεκριμένα των διεθνώς εμπορεύσιμων αγαθών, που είχαν εκτοπιστεί τα προηγούμενα χρόνια.

Αυτό όμως παίρνει χρόνο. Για την ακρίβεια, ίσως και μια ολόκληρη γενιά. «Δεν μπορείς από τη μια στιγμή στην άλλη, από μαρούλια να παράγεις Μερσεντές» λέει χαρακτηριστικά.

Εν τω μεταξύ, η ιδέα είναι να επιτυγχάνεις πρωτογενή πλεονάσματα ώστε να αρχίσουν οι αγορές να σε δανείζουν πάλι. «Αλλά για να γίνει αυτό, πρέπει να μην επιστρέψουμε σε ελλείμματα. Τώρα, δυστυχώς, ξαναγυρίσαμε. Κάναμε δύο βήματα μπροστά και ένα πίσω. Ωστόσο, αν πείσουμε ότι είμαστε πειθαρχημένοι, θα πάρουμε τη ρύθμιση για το χρέος και θα μπορέσουμε να επιστρέψουμε στις αγορές».

Εχουν και οι άλλοι ευθύνες

Στα έξι μνημονιακά χρόνια, οι εταίροι και δανειστές μας έχουν και αυτοί ευθύνες για σοβαρά λάθη. «Υπήρχαν λάθη σχεδιασμού, ειδικά στο πρώτο πρόγραμμα» υποστηρίζει ο Τσακλόγλου. «Οχι γιατί μπήκαμε σε ύφεση, αυτό ήταν αναπόφευκτο με τόσο υψηλό έλλειμμα στον προϋπολογισμό. Το λάθος ήταν ότι δεν έγινε απευθείας κούρεμα στο χρέος, όπως σε άλλες χώρες με ανάλογα προβλήματα».

Φυσικά, το πολιτικό σκηνικό στην Ευρώπη δεν ήταν τότε καθόλου φιλικό σε αυτή την επιλογή.

Υπάρχει πάντως και η άποψη ότι το κούρεμα, όταν τελικά έγινε, ήταν η βασική αιτία που μείναμε πίσω σε σχέση με τις άλλες χώρες. «Καμιά άλλη χώρα, πλην ημών, δεν υπεβλήθη σε κούρεμα που διέκοψε θεσμικά τη σχέση με τις αγορές. Ετσι οι άλλες χώρες, εκδίδοντας τίτλους ακόμη και όταν δεν είχαν κάνει μεταρρυθμίσεις, εξανάγκαζαν τους πάντες να χειροκροτούν την πρόοδό τους» υποστηρίζει υψηλόβαθμο τραπεζικό στέλεχος. Υπήρξαν και άλλες προβληματικές στιγμές στη στάση των εταίρων. Χαρακτηριστικά, ενώ η Ελλάδα πήρε μια πρώτη έκθεση αξιολόγησης του Μνημονίου της γεμάτη θαυμαστικά, στη  συνάντηση Μέρκελ – Σαρκοζί στην Ντοβίλ τον Οκτώβριο του 2010 μπήκε στο παιχνίδι το κούρεμα των ομολόγων που κατείχε ο ιδιωτικός τομέας και ακολούθησε ξεπούλημα των ελληνικών τίτλων.

Επίσης, η απειλή Grexit έριχνε συνεχώς βαριά σκιά, ενώ τα στελέχη της προηγούμενης κυβέρνησης κατηγορούν τον Βόλφγκανγκ Σόιμπλε και τον Πολ Τόμσεν ότι για μερικές εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ διαφορά στο δημοσιονομικό κενό οδήγησαν τη χώρα στις εκλογές με τα γνωστά οικονομικά επακόλουθα.

Υπάρχει βεβαίως εδώ και η άλλη όψη. Η προηγούμενη κυβέρνηση υπονόμευσε μόνη της τον εαυτό της και τη χώρα, βάζοντας φρένο στις μεταρρυθμίσεις μετά τις ευρωεκλογές του 2014. Αλλά αυτά πλέον είναι Ιστορία.