Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, οι συνδικαλιστές και η Αριστερά

Ηταν σύνθημα και γίνεται τίτλος. Το «Κάτσε καλά Γεράσιμε» έγραψε ιστορία το 1999 ως αιχμή του δόρατος στον αγώνα των μαθητών εναντίον του τότε υπουργού Παιδείας Γεράσιμου Αρσένη. Οι καταλήψεις και τα μπλόκα μπήκαν στην ημερήσια «διδακτέα» ύλη ως αντίδραση στη μεταρρύθμιση που είχε εξαγγελθεί (για την ιστορία, ο Αλέξης Τσίπρας ήταν γραμματέας της Σπουδάζουσας Αθήνας της Νεολαίας Συνασπισμού). Δεκαέξι χρόνια μετά, ο Γεράσιμος Αρσένης μέσα από το βιβλίο του «Γιατί δεν έκατσα καλά», που κυκλοφορεί εντός των ημερών, απευθύνει αιχμές στη «μειοψηφία των αριστεριστών συνδικαλιστών», αλλά και στο λεγόμενο εκσυγχρονιστικό μπλοκ – γύρω από τον πρώην πρωθυπουργό Κώστα Σημίτη – που στάθηκε «διστακτικό να στηρίξει» 
τη μεταρρύθμιση. 
Στη μεγάλη εικόνα της εποχής ο πρώην υπουργός εντάσσει και τις διαφορές σε θέματα εξωτερικής πολιτικής και άμυνας (π.χ. οι S-300, οι ελληνοτουρκικές σχέσεις). «Ο χειρισμός των εθνικών θεμάτων από το δίδυμο Πάγκαλου – Παπανδρέου δεν με έβρισκε σύμφωνο. Ημουν αντίθετος στη λεγόμενη βήμα προς βήμα προσέγγιση με την Τουρκία» αναφέρει χαρακτηριστικά. 

«Ολοι έλεγαν ότι η κατάσταση στην Παιδεία “δεν πάει άλλο”. Ελάχιστοι όμως αγκάλιασαν την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση ως ευκαιρία συστημικής αλλαγής. Η υπάρχουσα κατάσταση μπορεί να μην ήταν αρεστή, αλλά οι παράμετροι ήταν γνωστές και όλοι, λίγο-πολύ, είχαν βολευτεί ή είχαν προσαρμοσθεί παθητικά. Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, όπως κάθε συστημική αλλαγή, αλλάζει ισορροπίες, ξεβολεύει πολλούς και, πρωτίστως, δημιουργεί αβεβαιότητα για τη θέση του κάθε συντελεστή στη νέα κατάσταση. Είναι κανόνας το νέο να δημιουργεί ταυτόχρονα και φόβο και ελπίδα και είναι εύλογο ο φόβος για το νέο να κυριαρχεί στα πρώτα στάδια της εφαρμογής. Το διακύβευμα κάθε συστημικής αλλαγής είναι, μέσα από την πράξη, να μετασχηματίσει τον φόβο σε ελπίδα και να κερδίσει δυναμικά κοινωνικά στοιχεία στο στοίχημα της αλλαγής».

«Μέσα στον χώρο του συνδικαλισμού αναπτύχθηκε μια ιδιόμορφη πλειοδοσία ως προς το ποια ομάδα θα αποδειχθεί πιο αγωνιστική, πιο αντιεξουσιαστική και διεκδικητική. Η μικρή μειοψηφία των καλά όμως οργανωμένων αριστεριστών κατάφερε να εξελιχθεί, με αυτά τα χαρακτηριστικά, σε πρωτοπορία την οποία αναγκάσθηκαν να ακολουθήσουν οι συνδικαλιστές του ΚΚΕ, του ΠΑΣΟΚ ακόμα και της ΝΔ (ΔΑΚΕ)».

«Ο εκπαιδευτικός συνδικαλισμός παρουσίαζε συμπτώματα “γραφειοκρατικοποίησης”, ενός φαινομένου που τραυμάτισε την υγιή ανάπτυξη του συνδικαλιστικού κινήματος στην Ελλάδα τις τελευταίες δεκαετίες. Τα ηγετικά κλιμάκια του συνδικαλισμού είχαν καταληφθεί από “επαγγελματίες” συνδικαλιστές, στα διοικητικά συμβούλια μάλιστα της ΟΛΜΕ και της ΔΟΕ ήταν κυρίαρχη η παρουσία ατόμων με μακρά θητεία (ακόμη και εικοσαετή) που σημαίνει ότι ουσιαστικά δεν είχαν διδάξει σε τάξη σχολείου. Οι “συναλλαγές” αυτών των ηγεσιών με την εκάστοτε εξουσία και τα κόμματα διεκπεραιώνονταν χωρίς ουσιαστική επαφή με τα μέλη, αφού στις αποφάσεις των τοπικών ή περιφερειακών οργάνων ήταν ελάχιστα τα μέλη που συμμετείχαν και αυτά ανήκαν σε καλά οργανωμένες μειοψηφίες. Το μεγάλο έλλειμμα γνήσιας αντιπροσωπευτικότητας καταργούσε στην πράξη τον ρόλο του ενδιάμεσου φορέα και καθιστούσε δυσχερή τον γνήσιο διάλογο μεταξύ της ηγεσίας του υπουργείου και των εκπαιδευτικών».

Οι καταλήψεις και οι µαθητές

«Οι καταλήψεις στα σχολεία δεν θα έπαιρναν τις διαστάσεις που πήραν σε όλη την περίοδο της μεταπολίτευσης, αν δεν υπήρχε ευθεία ανάμειξη των αριστερών κομμάτων στις κινητοποιήσεις των μαθητών. Η ανάμειξη κομμάτων στην οργάνωση κινητοποιήσεων δεν αποσκοπούσε μόνον σε κομματικά οφέλη εις βάρος της κυβέρνησης αλλά κυρίως στη στρατολόγηση κομματικών στελεχών από τους μαθητές που διακρίθηκαν για τις ηγετικές τους ικανότητες στις “προσομοιώσεις του επαναστατικού αγώνα”».

«Οι μαθητές, χωρίς να έχουν πλήρη εικόνα, είχαν παγιδευτεί στην προπαγάνδα των ΜΜΕ και των ίδιων των εκπαιδευτικών ότι το νέο σύστημα θα τους εξόντωνε με αυστηρές εξετάσεις, τις οποίες ελάχιστοι θα μπορούσαν να περάσουν. Η προπαγάνδα ήταν επίμονη και συνεχής, ακόμα και μέσα στις τάξεις».

«Ο εκπαιδευτικός συνδικαλισμός διείδε ότι ένα εξεγερμένο μαθητικό κίνημα θα μπορούσε, ίσως, να επιτύχει εκεί όπου απέτυχαν οι εκπαιδευτικοί, να ακυρώσουν δηλαδή την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Ο εκπαιδευτικός συνδικαλισμός μπορεί να μην οργάνωσε τις καταλήψεις, αλλά σίγουρα τις υπέθαλψε».

«Το εκσυγχρονιστικό μπλοκ, που ήταν το πολυπληθέστερο στους συνδικαλιστές και στους κυβερνητικούς αξιωματούχους, ήταν τουλάχιστον διστακτικό να στηρίξει τη μεταρρύθμιση και μέσω αυτής έναν πολιτικό που ακόμα θεωρούσαν ως βασικό πολιτικό αντίπαλο του Κ. Σημίτη».

«Ο Κ. Σημίτης στήριξε τη μεταρρύθμιση, τουλάχιστον μέχρι τον χειμώνα του 1999, αν και το εγχείρημα αυτό δεν τον θέρμαινε ιδιαίτερα ούτε το αισθάνθηκε δικό του, προσωπικό έργο. Δεν ήταν άλλωστε τμήμα της πορείας προς την ΟΝΕ, που ήταν το πρόγραμμά του. Αντιστάθηκε, οφείλω να πω, στις πιέσεις των συνδικαλιστών της ΠΑΣΚΕ που ήταν μάλιστα και εκσυγχρονιστές και δικοί του υποστηρικτές».

Η στάση της Αριστεράς

«Γνώριζα ότι ο θεσμός της αξιολόγησης δεν είναι μέρος της κουλτούρας μας. Δεν είχα, όμως, συνειδητοποιήσει πόσο βαθιά ριζωμένη είναι η αντίδραση σε κάθε μορφή αξιολόγησης».

«Γνωρίζω ότι η στάση της Αριστεράς στο θέμα της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθμό από τα συνδικαλιστικά της στελέχη και τη λανθασμένη αντίληψη ότι η ιστορική στιγμή καλούσε τη μαθητική νεολαία σε πάλη για την ανατροπή του συστήματος. Φοβάμαι, όμως, ότι οι ρίζες της διαφοράς ήταν πιο βαθιές. Αντίθετα προς τις υποθέσεις που είχα κάνει, η Αριστερά δεν ήταν κατά βάθος θετική στην ελεύθερη πρόσβαση στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, στην οριζόντια κινητικότητα ή στην αξιολόγηση. Φαίνεται ότι βαθύρριζη θέση της Αριστεράς παρέμεινε ο κεντρικός σχεδιασμός και συνεπώς ο επαγγελματικός προγραμματισμός, η ελεγχόμενη εισαγωγή στα ανώτατα ιδρύματα, ο κλειστός αριθμός εισακτέων και τα καθορισμένα επαγγελματικά δικαιώματα».

«Γνωρίζω ότι στις σκέψεις αυτές θα εγερθούν σοβαρές ενστάσεις. Θεώρησα όμως αναγκαίο να κάνω αυτές τις παρατηρήσεις για τους εξής λόγους: Πρώτον, γιατί θεωρώ σημαντικό να υποδείξουμε τον σκληρό πυρήνα της αντίθεσης της Αριστεράς στην εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και την αναχρονιστική αγκύλωσή της σε παρωχημένα σχήματα. Δεύτερον, γιατί η εμπειρία της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης υπογραμμίζει την ανάγκη να απελευθερωθεί η Αριστερά, επιτέλους, από ξεπερασμένες ιδεοληψίες και με θάρρος να διαμορφώσει τον δικό της πολιτικό λόγο, σε αντιστοιχία με τη σημερινή πραγματικότητα».

Τα εθνικά θέµατα και η εξωτερική πολιτική

Στο βιβλίο του ο πρώην υπουργός αναφέρει τις διαφορές που προέκυψαν σε θέματα εξωτερικής πολιτικής και άμυνας (π.χ. η Συμφωνία Μαδρίτης, οι S-300, οι ελληνοτουρκικές σχέσεις) και την επίπτωση αυτών των διαφορών στην υλοποίηση της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης. Αναφέρει χαρακτηριστικά:

«Ο χειρισμός των εθνικών θεμάτων από το δίδυμο Πάγκαλου – Παπανδρέου δεν με έβρισκε σύμφωνο. Ημουν αντίθετος στη λεγόμενη βήμα προς βήμα προσέγγιση με την Τουρκία, καθώς ουσιαστικά επρόκειτο για μια πολιτική κατευνασμού, όπως επίσης και στην αποδόμηση του Ενιαίου Αμυντικού Χώρου Ελλάδας – Κύπρου. Σε μια συνεδρίαση του ΕΓ στις 27-01-1997, χαρακτήρισα “ανεπαρκέστατη την εθνική μας στρατηγική”, προκαλώντας την έντονη αντίδραση του Θ. Πάγκαλου, ο οποίος χαρακτήρισε την ομιλία μου στην Κύπρο κατά την Ημέρα Μνήμης Μακαρίου στις 19-01-1997 αντίθετη στην πολιτική του υπουργείου Εξωτερικών. Η ομιλία μου ήταν στο πνεύμα της πάγιας θέσης του ΠΑΣΟΚ πάνω σε αυτά τα θέματα, αλλά ερχόταν εμφανώς σε αντίθεση με την υπό εκκόλαψη νέα εξωτερική πολιτική. Πρόθεσή μου ήταν να πιέσω το θέμα για επίλυση των όποιων διαφορών, ώστε να μην υπάρχει διγλωσσία που σύγχυση μόνο μπορούσε να δημιουργήσει στο κόμμα αλλά και στο ευρύτερο κοινό. Στη συζήτηση αυτή, ο κ. Γ. Παπανδρέου συντάχθηκε με τον κ. Πάγκαλο, ενώ ο υπουργός Αμυνας ο κ. Α. Τσοχατζόπουλος, αν και το θέμα τον αφορούσε, δεν πήρε θέση. Ο K. Σημίτης, που προφανώς συμφωνούσε με τον κ. Πάγκαλο, απέφυγε να πάρει θέση και να έλθει σε σύγκρουση μαζί μου. Αυτό όμως το ανοιχτό μέτωπο, που άνοιξε από τη νύχτα των Ιμίων, στάθηκε ένα συνεχές σημείο τριβής και φυσικά επιβάρυνε τις σχέσεις μου με τον Πρωθυπουργό».

Η αποδόµηση της µεταρρύθµισης

«Από τις αρχές του 2000, το νερό είχε μπει στ’ αυλάκι και η λειτουργία του εκπαιδευτικού συστήματος είχε ομαλοποιηθεί. Δεν είναι λοιπόν κατανοητό γιατί ο Κ. Σημίτης ενέδωσε σε πιέσεις και επέτρεψε να αποδομηθεί η μεταρρύθμιση. Αν έδινε εντολή να συνεχισθεί η εφαρμογή της, με τις ενδεδειγμένες βελτιώσεις που θα προέκυπταν από αντικειμενική αξιολόγηση της εφαρμογής, θα είχε ένα σημαντικό μεταρρυθμιστικό έργο να παρουσιάσει στις εκλογές του 2004 και θα είχε βάλει γερά θεμέλια για ένα σύγχρονο και αναβαθμισμένο εκπαιδευτικό σύστημα. Εχασε μια εξαιρετική ευκαιρία για τον τόπο, την κυβέρνησή του και τον εαυτό του. Κρίμα…».

«Μέσα στα ερείπια επέζησαν και μερικοί θεσμοί: το ολοήμερο σχολείο, η πρόσθετη διδακτική στήριξη, ο επαγγελματικός προσανατολισμός, τα σχολεία δεύτερης ευκαιρίας, το πιστοποιητικό γλωσσομάθειας, η διεύρυνση της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης, ο διαγωνισμός του ΑΣΕΠ για τις προσλήψεις των εκπαιδευτικών, το πιστοποιητικό παιδαγωγικής και διδακτικής επάρκειας…».

Το δίδαγμα

«Το βασικό συμπέρασμα που συνάγω από τη δική μου εμπειρία είναι ότι ο δρόμος για τις μεταρρυθμίσεις που έχει ανάγκη η παγκόσμια κοινότητα, θα ανοίξει, μόνο όταν επιτευχθεί η μεγάλη μεταρρύθμιση του πολιτειακού μας συστήματος και εγκαθιδρυθεί η δημοκρατία του 21ου αιώνα. Δεν βλέπω σημάδια αλλαγών στον ορίζοντα. Γι’ αυτό πιστεύω ότι όσοι είμαστε στρατευμένοι στην υπόθεση της προόδου θα πρέπει να είμαστε πρόθυμοι να συνεχίσουμε να τολμούμε, χωρίς να λογαριάζουμε το πολιτικό ή το προσωπικό κόστος. Ο δρόμος της προόδου είναι στρωμένος από αποτυχίες, αλλά είναι η απρόσμενη επιτυχία που, τελικά, κάνει τη διαφορά».