Τελευταίο πλάνο

«Οταν έχεις βρεθεί κοντά στον Θόδωρο Αγγελόπουλο η φωτογραφία δεν πρέπει να είναι μεγαλύτερης αξίας του έργου που μας άφησε. Ενα έργο που δεν έχει κλείσει. Είναι σε εξέλιξη γιατί ακόμα μαθαίνουμε από αυτό». Ο φωτογράφος που κάθεται απέναντί μου, σε ένα καφενείο των Εξαρχείων, είναι λιγομίλητος. Ονομάζεται Ηλίας Μπουργιώτης και προτιμά να μιλάει με τις φωτογραφίες του. Από συνειδητή επιλογή μάλιστα τα φωτογραφικά στιγμιότυπα που πέρασαν στις κατά καιρούς εκδόσεις του δεν συνοδεύονται από τίτλους ή λεζάντες.

Το πιο πρόσφατο έργο του, ωστόσο, είναι και το πλέον εύγλωττο – με βαρύνουσα αξία και σημασία. Στον τόμο «Το βλέμμα της αιωνιότητας», που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Τόπος, ο Μπουργιώτης αφηγείται με ασπρόμαυρα καρέ, που αναπτύσσονται σε 144 σελίδες, μια φωτογραφική περιπέτεια που κράτησε όσο τα γυρίσματα δύο ταινιών και μιας ανολοκλήρωτης. Με άλλα λόγια, είναι σπαράγματα από την τελευταία διαδρομή του σπουδαίου Θόδωρου Αγγελόπουλου. 

«Ηρθα σε επαφή με το έργο του, πίσω στη δεκαετία του 1970, βλέποντας στο σινεμά τον “Θίασο”. Αυτό ήταν. Με εντυπωσίασε ο τρόπος που κινηματογραφούσε, τα πλάνα του, η φωτογραφία του. Χάρη σ’ εκείνο το φιλμ διαπίστωσα ότι κάποιες συνοικίες της Αθήνας δεν διέφεραν από την ελληνική επαρχία και αντιστρόφως. Και το έβλεπα μέσα από το σινεμά με άλλη προσέγγιση» λέει στη συζήτησή μας.

Εκείνο το φιλμ υπήρξε καταλύτης για τη δημιουργική διαδρομή τού Ηλία Μπουργιώτη. Η αναζήτησή του στην ελληνική ύπαιθρο τη δεκαετία του 1980 ήταν επηρεασμένη από το βλέμμα του Αγγελόπουλου. «Η “Αναπαράσταση” με συγκλόνισε διότι είχε αμεσότητα σε αυτό που έδειχνε. Παρουσίαζε αυτό που συνέβαινε χωρίς να το δείχνει». Εκτοτε θα ταξιδέψει σε πολλά μέρη για να «ανακαλύψει» τους απόκληρους της άλλης Ελλάδας. «Δεν με ενδιέφερε να τους τραβήξω στο πανηγύρι, για παράδειγμα. Αλλά ήθελα να δω τις προετοιμασίες τους γι’ αυτό, πώς χορεύουν στους δρόμους, τι έκαναν μετά». 

Κάπως έτσι η φωτογραφική αναζήτησή του στην ελληνική περιφέρεια μετασχηματίστηκε στο βιβλίο «Αθέατη Ελλάδα». Και με ένα αντίτυπο στις αποσκευές του βρέθηκε στη λίμνη Κερκίνη, εκεί όπου ο σπουδαίος σκηνοθέτης γύριζε το «Λιβάδι που δακρύζει» (το 2003).  Είχε προηγηθεί τηλεφωνικός μαραθώνιος με τους συνεργάτες τού Αγγελόπουλου στο γραφείο Θεσσαλονίκης. Ο επίμονος φωτογράφος έβλεπε την επιθυμία του να γίνεται πραγματικότητα: θα βίωνε από κοντά την εμπειρία των γυρισμάτων απαθανατίζοντας τα παρασκήνια. «Ηταν κάτι που μπορούσε να έχει τη δική μου φωτογραφική ματιά, ενώ όλοι και όλα κινούνταν στον ρυθμό της προετοιμασίας του Αγγελόπουλου για κάποια σκηνή. Αλλά ήταν αυτά που δεν θα κατέγραφε η κινηματογραφική κάμερα».

Στο μεταξύ ο Αγγελόπουλος δεν είχε ιδέα. «Ηταν σε μια προετοιμασία γυρίσματος που με πρόσεξε ο σκηνοθέτης. “Γιατί φωτογραφίζεις;” με ρώτησε και τότε έβγαλα και του πρόσφερα το βιβλίο μου “Αθέατη Ελλάδα”. Το ξεφύλλισε, χαμογέλασε και συνέχισε».

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΖΟΝΤΑΣ BACKSTAGE. Το χαμόγελο εκείνο ήταν το εισιτήριο του Μπουργιώτη στο κινηματογραφικό σύμπαν του σπουδαίου δημιουργού, στο οποίο θα συνεχίσει να εισχωρεί και για την επόμενη ταινία «Η σκόνη του χρόνου» (δεύτερο μέρος της ανολοκλήρωτης τριλογίας). «Εκτοτε χωρίς να πει κάτι, τον ακολουθούσα, φωτογραφίζοντας backstage» θυμάται ο φωτογράφος. «Επειδή με ενδιέφερε ο κόσμος που κινείται στο στάδιο προετοιμασίας δεν ερχόμουν σε επαφή μαζί του. Δεν συναντιόμασταν. Υπήρχε μόνο πνευματική επικοινωνία μέσω των εικόνων».

Σαν δύο παράλληλα σύμπαντα, πλην όμως σε αρμονικό διάλογο μεταξύ τους. «Μα με τους ανθρώπους μπορείς να επικοινωνείς χωρίς να είσαι παρών ή να λες πολλά. Οι άνθρωποι μπορούν να επικοινωνούν μέσα από τα έργα τους». Σταματάει για λίγο και σκέφτεται: «Ο δικός μου Αγγελόπουλος φαίνεται μέσα από τις φωτογραφίες μου. Το να ορίσεις ένα πράγμα αυτομάτως αποκτά αρχή, μέση και τέλος. Τη φωτογραφία – αλλά και κάθε μορφή τέχνης – δεν μπορείς να την ορίσεις. Γι’ αυτό και δεν έχω τίτλους ή λεζάντες στα θέματά μου. Αφήνω τον θεατή να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα. Θεωρώ ότι είναι πολύ φτωχό το κινεζικό ρητό “μια εικόνα 1.000 λέξεις” όταν πρόκειται για μια πολύ καλή εικόνα». Εστω και από το «περιθώριο» των γυρισμάτων πάντως ο Μπουργιώτης καταφέρνει να απαθανατίσει φευγαλέες στιγμές κινηματογραφικής ιστορίας, τα απολύτως απαραίτητα συστατικά της τέχνης (ένα λευκό νυφικό, ένα φέρετρο, σκιές και ομίχλη), βλέμματα και χειρονομίες μεταξύ ηθοποιών που μοιράζονται τη μαθητεία του σινεμά.

Αυτό το σημαντικό για τον Ηλία Μπουργιώτη κεφάλαιο έκλεισε τα ξημερώματα της 24ης Ιανουαρίου 2012, όταν ο Θόδωρος Αγγελόπουλος σκοτώθηκε σε τροχαίο σε περιφερειακό δρόμο της Δραπετσώνας, όπου βρισκόταν για τα γυρίσματα ταινίας του «Η άλλη θάλασσα». Λίγο πριν από το τέλος τον ρωτώ τι μένει από αυτή τη σιωπηρή συνομιλία με τον Θόδωρο Αγγελόπουλο, που διήρκεσε σχεδόν τρεις ταινίες. «Το πώς έβλεπε την Ελλάδα και πόσο την αγαπούσε».