Ο χρυσός από τη Βρετανία, τα γρόσια του Ελγιν και ο Πικάσο

Εχτισαν τα τείχη τους γίγαντες όχι για να τις προστατεύσουν από τους εχθρούς τους, αλλά για να εντυπωσιαστούν οι υπήκοοί τους. Πάνω από την κεντρική τους πύλη που αποτελεί το αρχαιότερο δείγμα μνημειώδους αρχιτεκτονικής γλυπτικής στον ευρωπαϊκό πολιτισμό δέσποζε το πρώτο οικόσημο στην Ιστορία της Γηραιάς Ηπείρου. Στους τάφους τους οι νεκροί συνοδεύονταν από 14 κιλά ατόφιο χρυσάφι μεταμορφωμένο σε λεπτεπίλεπτα έργα τέχνης αλλά και «χρυσάφι του Βορρά» – ήλεκτρο – που έφθασε στα χέρια των έμπειρων τεχνιτών τους από τη (σημερινή) Νότια Αγγλία. Οι απόγονοι του τρανού βασιλιά τους με ανδρεία αντιμετώπισαν τους Πέρσες τόσο στις Θερμοπύλες όσο και στις Πλαταιές. Και οι θησαυροί τους, όταν ξαναείδαν το φως ύστερα από αιώνες, θάμπωσαν με τη λάμψη τους προσωπικότητες όπως τον Τζέιμς Τζόις, τον πατέρα της ψυχανάλυσης Ζίγκμουντ Φρόιντ και τον διασημότερο ζωγράφο του 20ού αιώνα Πάμπλο Πικάσο, οι οποίοι έσπευσαν να αποκτήσουν αντίγραφά τους.

Αθέατες για τους περισσότερους πτυχές ενός από τους πρώτους πολιτισμούς της Ευρώπης, του μυκηναϊκού, που κυριάρχησε για πέντε αιώνες και αφομοίωσε επιδράσεις από την Κρήτη και την Ανατολική Μεσόγειο και τον οποίο άρχισε να αποκαλύπτει το 1876 ο Ερρίκος Σλίμαν στην προσπάθειά του να εντοπίσει τα ίχνη εκείνων στους οποίους είχε χαρίσει την αιωνιότητα ο Ομηρος μέσα από τα έπη του. Οι πτυχές αυτές φανερώνονται μέσα από τον καλαίσθητο και πολυτελή τόμο του Κοινωφελούς Ιδρύματος Ιωάννη Σ. Λάτση, τον οποίο επιμελήθηκαν και φέτος οι εκδόσεις Ολκός υπό τον τίτλο «Μυκήνες». Τη μελέτη, η οποία έρχεται να προστεθεί στους ήδη 15 τόμους του εκδοτικού προγράμματος «Ο κύκλος των μουσείων», φέτος υπογράφει η προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Αργολίδας Αλκηστις Παπαδημητρίου και συνοδεύεται από προλόγους του υπουργού Πολιτισμού Αριστείδη Μπαλτά, της Μαριάννας Λάτση και φωτογραφίες του Σωκράτη Μαυρομμάτη.

ΗΓΕΜΟΝΕΣ ΚΑΙ ΕΜΠΟΡΟΙ. Ποιοι ήταν οι ρωμαλέοι ηγεμόνες του 17ου-16ου αι. π.Χ. που σήμαναν μια νέα εποχή και δημιούργησαν έναν νέο πολιτισμό και πώς απέκτησαν τον υπέρογκο πλούτο που τους επέτρεψε να πάρουν μαζί τους στο ταξίδι για τον άλλο κόσμο, ανάμεσα σε άλλα τιμαλφή, πάνω από 14 κιλά χρυσού – έργα τέχνης που εξέφραζαν την ιδεολογία της ανερχόμενης νέας τάξης; Ικανοί πολεμιστές, ριψοκίνδυνοι ταξιδιώτες κι έμποροι που τόλμησαν να φθάσουν έως την Αίγυπτο ως μισθοφόροι, αλλά και ώς τη Νότια Αγγλία για να προμηθευτούν ήλεκτρο.

Μόνο τους θησαυρούς που έκρυβε ο Ταφικός Κύκλος Α’ με τους συνολικά 19 νεκρούς (εννέα άνδρες, οκτώ γυναίκες, δύο παιδιά), τις πέντε χρυσές νεκρικές προσωπίδες, τα περίτεχνα όπλα, τα χρυσά κοσμήματα και τα αντικείμενα από ευγενή μέταλλα και εξωτικά υλικά είναι αρκετά για να καταλάβει κάποιος για ποιον λόγο ο Ομηρος τις χαρακτήρισε «πολύχρυσες Μυκήνες». Αν προστεθούν τα χάλκινα όπλα, τα χρυσά, αργυρά και χάλκινα σκεύη, τα κοσμήματα από ευγενή μέταλλα και ημιπολύτιμους λίθους σε συνδυασμό με την προσωπίδα από ήλεκτρο, το πορτρέτο του γενειοφόρου ηγεμόνα στον σφραγιδόλιθο από αμέθυστο του Ταφικού Κύκλου Β’ είναι αρκετά για να καταλάβει κάποιος τον πλούτο που διέκρινε τα ηγεμονικά γένη των Μυκηνών.

Δεν είναι όμως μόνο το περιεχόμενο των λακκοειδών ταφικών μνημείων που άφησαν πίσω τους οι Μυκηναίοι για να συνειδητοποιήσει κανείς το μέγεθος του πολιτισμού τους. Μια ματιά στους μεταγενέστερους κατά έναν αιώνα (αρχές 15ου π.Χ.) θολωτούς τάφους – υπερδιπλάσιοι, δαπανηρότεροι και εμβληματικοί – με διάμετρο και ύψος που φθάνει τα 14,60 μ. είναι επίσης αρκετή. Αν αναλογιστεί, δε, ότι οι Μυκήνες είναι το μοναδικό σημείο με εννέα θολωτούς τάφους – ανάμεσά τους λαμπρότερος όλων ο τάφος του Αγαμέμνονα, έργο ασύλληπτων οικονομικών και κατασκευαστικών απαιτήσεων, με 33 οριζόντιους δακτυλίους από αμυγδαλόλιθο και υπέρθρυρο βάρους 120 τόνων – μπορεί να συλλάβει σε έναν βαθμό την ισχύ του βασιλείου.

ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΟΙΚΟΣΗΜΟ. Εντυπωσιακά όμως δεν ήταν μόνο τα ταφικά τους μνημεία. Στα Κυκλώπεια Τείχη τους με μήκος  900 μ., μέσο πλάτος 6 μ., εκτιμώμενο ύψος 18 μ. – τόσο εντυπωσιακά που φέρονταν ως δημιουργία γιγάντων – δεσπόζει η πύλη-σύμβολο του βασιλείου, εκείνη των Λεόντων, που μόνο το ανώφλι και το κατώφλι τους ζυγίζουν από 20 τόνους έκαστο. Μοναδικό σε μέγεθος το γλυπτό με τους δύο πανίσχυρους βασιλείς των ζώων να προστατεύουν τον βασιλικό οίκο, το καθιστούν το πρώτο οικόσημο στον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Γλυπτό που λόγω του βάρους του κατάφερε να γλιτώσει από την αδηφάγο μανία του λόρδου Ελγιν. Τύχη που δεν είχε για παράδειγμα ο Θησαυρός του Ατρέα, ο οποίος συλήθηκε ύστερα από λαθρανασκαφή κατ’ εντολήν του Ελγιν – με κόστος 655 γροσίων – ούτε άλλα μνημεία που μετατράπηκαν σε οικοδομικό υλικό από τους Ενετούς για να κατασκευαστεί το φρούριο του Παλαμηδίου.

Μέσα από τις σελίδες του καλογραμμένου τόμου ο αναγνώστης μπορεί, εκτός από τα μνημειακά έργα και τα από πολύτιμο υλικό ευρήματα, να εντοπίσει κι άλλα που δεν προσελκύουν εκ πρώτης την προσοχή, όπως τον χαλκουργό που τάφηκε μαζί με το απόθεμα του εργαστηρίου του ή την αρχαιότερη πινακίδα σε Γραμμική Β’ που έχει ώς τώρα βρεθεί στην ηπειρωτική Ελλάδα και χρονολογείται στα μέσα του 14ου αι. π.Χ.

Πυρκαγιές και σεισμοί μεταξύ άλλων θα σημάνουν το τέλος της δύναμης των Μυκηνών, οι οποίες όμως ως αυτόνομές θα συμμετάσχουν με οπλίτες στις μάχες των Θερμοπυλών και των Πλαταιών. Και ναι μεν θα δουν το όνομά τους να αναγράφεται στον χάλκινο τρίποδα που υποβάσταζε το τρόπαιο των ελλήνων νικητών στο Μαντείο των Δελφών, όμως δεν θα γλιτώσουν από το μένος των ισχυρών γειτόνων τους, των Αργείων, οι οποίοι επειδή είχαν μηδίσει κατέστρεψαν τις Μυκήνες το 468 π.Χ.

INFO
H έκδοση «Μυκήνες» (αριστερά, το εξώφυλλο) του Κοινωφελούς Ιδρύματος Ιωάννη Σ. Λάτση που επιμελήθηκαν οι εκδόσεις Ολκός δεν διατίθεται στο εμπόριο. Είναι προσβάσιμη σε μορφή ηλεκτρονικού βιβλίου στα ελληνικά και αγγλικά από την ιστοσελίδα του Ιδρύματος www.latsis-foundation.org.