Τα κόμικς αγαπούν τη λογοτεχνία

Το τονίζει ο Ροΐδης στα προλεγόμενα: «Αι αόριστοι και αστήρικτοι διαμαρτυρήσεις εν ονόματι της ηθικής, ηθικότητος, ηθικοποιήσεως ή όπως άλλως καλούσι το πράγμα αι ημέτεραι εφημερίδες (…) ενθυμίζουσι την φράσιν του Αγγλου ποιητού καθ’ ον “μόνον οι ανήθικοι μιλούσι περί ηθικής”». Στη δική του εισαγωγή, ο Λευτέρης Παπαθανάσης το υπόσχεται: «Ολα όσα είναι ιερά θα βεβηλωθούν». Ο συριανός συγγραφέας βέβαια, αφηγούμενος την ιστορία μιας γυναίκας που αναρριχήθηκε στην κορυφή της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας μεταμφιεσμένη σε άντρα, είχε να αντιμετωπίσει ένα περιβάλλον μάλλον ασφυκτικότερο. Ο εκπαιδευτικός και δημιουργός κόμικς από την άλλη, δεν θα δει το έργο του αφορισμένο επειδή σκιτσάρει τα ίδια γεγονότα. Η «ευτελέστερη» τέχνη του επιχειρεί να τα προσεγγίσει, με εργαλεία επίσης τη σάτιρα ή τις παρεκβάσεις. Και ίσως εξαιτίας του αντικαθεστωτικού χαρακτήρα της, το πείραμα μοιάζει να το ελκύει και η ίδια η «Πάπισσα Ιωάννα».

Το αντέχει όμως; Ο Παπαθανάσης χαρακτηρίζει το εγχείρημά του όχι «μεσαιωνική μελέτη» όπως ο Ροΐδης, αλλά «μεσαιωνικόν εικονογραφημένον». Ακολουθεί επίσης γραμμική αφήγηση, από τη γέννηση της Ιωάννας ώς τον θάνατο, αντίθετα ωστόσο από το πρωτότυπο οι διάλογοι εδώ αφθονούν. Εναλλάσσει καθαρεύουσα με δημοτική (με αποτέλεσμα να συνυπάρχουν φράσεις όπως «Η νυξ εξηπλούτο ασέληνος και ζοφερά» και «τι μουρμούριζες, ρε γκομενάκι, στον ύπνο σου») ενώ δεν τσιγκουνεύεται στους αναχρονισμούς: ένα σύνθημα στη μεσαιωνική Αθήνα τα βάζει με την αστυνομία και ένας μαλαγάνας χριστιανός ηγέτης τονίζει κάπου ότι «πιστεύομεν και εις τον παγανισμόν». Οι αναφορές στη σύγχρονη διαφθορά («χήρεψε μια θέση κουβικουλάριου») δεν λείπουν. Το σκίτσο, ελαφρώς γελοιογραφικό, διατηρεί τον απαραίτητο σατιρικό χαρακτήρα, χωρίς ιδιαίτερες υπερβολές – μια αίσθηση ξυλογραφίας κρατά τις ισορροπίες. Η ικανότητα της αυθεντικής «Πάπισσας Ιωάννας» να αναδεικνύει ανθρώπινα ελαττώματα, στην κόμικ εκδοχή της από τις εκδόσεις ΚΨΜ απλώς παίρνει άλλη μορφή.

Ο Μπουκόφσκι

 Παρόμοιες αδυναμίες στην πιο σύγχρονη εκδοχή τους προφανώς, βρίσκονται και στον πυρήνα ενός άλλου κόμικ, με θέμα όχι ένα διάσημο λογοτεχνικό κείμενο αλλά έναν άνθρωπο που λαχταρά να γράψει ένα τέτοιο: το «Φάντε Μπουκόφσκι» του Αμερικανού Νόα Φαν Σίβερ (εκδ. Fantagraphics) καταπιάνεται με εκείνους τους επιμελώς ατημέλητους συγγραφείς που κάνουν τα πρώτα τους βήματα στο γράψιμο με το βλέμμα στραμμένο όχι στις χαρές ή στις λύπες του, αλλά στα όποια προνόμιά του – το χειροκρότημα, τις επιφανείς φιλίες, την προσεκτικά μποέμικη ζωή, τις ερωτικές επιτυχίες. Ο βασικός ήρωάς του δεν εμπνέεται απλώς από μια εξιδανικευμένη εικόνα για τον αλκοολούχο βίο και την τέχνη των Τζον Φάντε και Τσαρλς Μπουκόφσκι (ειδικά ο δεύτερος έχει και στην Ελλάδα αντίστοιχο εφέ, σε νεαρές ηλικίες), αλλά έχει αλλάξει το όνομά του για να το αποδείξει. Πέραν τούτου, δεν διαθέτει άλλη λογοτεχνική αρετή. Οταν περιφέρεται στις εργατικές συνοικίες αναζητώντας μια γοητευτική, ανθρώπινη ιστορία, θεωρεί τον εαυτό του ανώτερο.

Οχι ότι ο Φαν Σίβερ εξευτελίζει τον ήρωά του. Μέσα από επιτηδευμένα αδούλευτα σκίτσα και με διαλόγους ανησυχητικά αληθοφανείς παρωδεί τη ματαιοδοξία του συγκεκριμένου στερεοτύπου, την ίδια στιγμή όμως αναγνωρίζει ότι τα ελαττώματά του ανιχνεύονται και αλλού. Ειρωνεύεται μεν τον πρωταγωνιστή (το πρώτο του κείμενο είναι ξεκαρδιστικά αυτοαναφορικό), φροντίζοντας να υπαινιχθεί και ότι όλοι μας λίγο έως πολύ έχουμε υποπέσει στα ίδια σφάλματα. Στο κάτω κάτω ο εκδοτικός κόσμος, τουλάχιστον στη χώρα του «Φάντε Μπουκόφσκι», μοιάζει γραφικά ανταγωνιστικός και προσποιητός. Κάτι παρόμοιο είχε καταδείξει και το τρυφερά ειρωνικό ψευδοντοκιμαντέρ «This is Spinal Tap» του Ρομπ Ράινερ για τη μουσική βιομηχανία. Και στις δύο περιπτώσεις είναι λες και ο δημιουργός αντιλαμβάνεται τόσο καλά το αμάρτημα των χαρακτήρων του, που ακριβώς για αυτό τελικά τους το συγχωρεί.

Η προϊστορία της σχέσης

Με κίνητρα άλλοτε εκλαϊκευτικά, άλλοτε εμπορικά, άλλοτε καλλιτεχνικά. Ολα με κυμαινόμενα αποτελέσματα. Κατά πάσα πιθανότητα ξεκίνησε με τα περίφημα «Κλασσικά Εικονογραφημένα», δημιούργημα του Αλμπερτ Κάντερ, που έκαναν το ντεμπούτο τους το 1941 με τους «Τρεις Σωματοφύλακες» και συνέχισαν με όποιο κλασικό έργο μπορεί να σκεφθεί κανείς. Στην Ελλάδα κυκλοφόρησαν τη δεκαετία του ’50 από τις εκδόσεις Πεχλιβανίδη και γνώρισαν πολλές ανατυπώσεις.

Πολλά χρόνια αργότερα, το 2007, η Marvel θα δημιουργούσε τη σειρά «Marvel Illustrated», με τίτλους από το «Μόμπι Ντικ» και το «Σιδηρούν Προσωπείο» μέχρι την «Ιλιάδα» και την «Οδύσσεια». Ειδικά η τελευταία θα γνώριζε πετυχημένες μεταφορές και από τον γνωστό διασκευαστή κλασικών έργων Γκάρεθ Χιντς («Odyssey», εκδ. Candlewick) αλλά και τον Ζαν Αραμπάτ («Ulysse, les chants du retour», εκδ. Actes Sud).

Στα καθ’ ημάς, μεταξύ άλλων, κυκλοφορεί και το «Ο θάνατος του William George Allum» του Κυριάκου Μαυρίδη, βασισμένο στο ποίημα του Νίκου Καββαδία (ΚΨΜ). Το δίδυμο των Θανάση Πέτρου και Δημήτρη Βανέλλη έχει υπογράψει τη «Μεγάλη Βδομάδα του Πρεζάκη», από το ομότιτλο διήγημα του Μ. Καραγάτση, το «Παραρλάμα και άλλες ιστορίες» του Δημοσθένη Βουτυρά, καθώς και «Το Γιούσουρι και άλλες φανταστικές ιστορίες», διαφόρων συγγραφέων (εκδ. Τόπος). Τέλος, ο Γιώργος Τσιαμάντας το 2014 αποτύπωσε σε κόμικ το «Παναγιά η Χελιδονού», της Μαργκερίτ Γιουρσενάρ (Comicdom Press).