Εκθεση: Από τη Νυρεμβέργη στη Σοφία Κόπολα

Ο Χέρμαν Γκέρινγκ το είχε καταλάβει: «Φυσικά και θέλω συνήγορο» είχε δηλώσει. «Εξίσου σημαντικός όμως είναι και ένας καλός διερμηνέας». Τελικά, βρέθηκαν πάνω από ένας και με τέτοια απόδοση που σχεδόν θα του άλλαζε γνώμη: «Αυτοί οι διερμηνείς μού κόβουν χρόνια από τη ζωή μου» θα αναφωνούσε ο αξιωματικός των Ναζί. Ο κατηγορούμενος πετύχαινε διάνα τουλάχιστον όσον αφορά μια παραγνωρισμένη πτυχή της Δίκης της Νυρεμβέργης: την για πρώτη φορά εφαρμοσμένη σε τέτοια κλίμακα ταυτόχρονη διερμηνεία. Ηταν ένα θέμα κυρίως τεχνικό; Αν δεχθούμε ότι η μέθοδος προτιμήθηκε για λόγους εξοικονόμησης χρόνου, αν ληφθεί υπόψη η απλή αλλά κρίσιμη τεχνολογία της IBM με μικρόφωνα, ακουστικά και καλώδια (στα οποία πολλοί σκόνταφταν), τότε ναι. Πάνω από όλα όμως, αυτό που διασφαλιζόταν ήταν άλλο: το δικαίωμα των ανθρώπων να κατανοούν και να γίνονται κατανοητοί.

Η έκθεση «Νυρεμβέργη: Μία δίκη – τέσσερις γλώσσες» που οργανώνεται από τα παραρτήματα Ελλάδας και Κύπρου της Διεθνούς Ενωσης Διερμηνέων Συνεδρίων (AIIC) και το Ινστιτούτο Γκαίτε, παρουσιάζει τις προκλήσεις της ταυτόχρονης διερμηνείας όταν δοκιμάστηκε στη Δίκη πριν από εβδομήντα χρόνια όσο και εκείνες που το επάγγελμα αντιμετώπισε κατόπιν. Στις εκδηλώσεις έχουν ήδη καταγραφεί μια ομιλία του Ρότζερ Κάμινκερ (μικρανιψιού του Αντρέ Κάμινκερ, διερμηνέα της Δίκης και πρώτου προέδρου της AIIC), το διεθνές συνέδριο «Από τη Νυρεμβέργη στο σήμερα» (με θέματα όπως ο ρόλος της διερμηνείας στα κέντρα υποδοχής προσφύγων), μια συζήτηση για το θέμα πέντε αφγανών διερμηνέων που θεωρούνται προδότες, αλλά και η προβολή ενός ντοκιμαντέρ με ιστορικά στοιχεία. Πάνω από όλα όμως, αποκαλύπτονται «οι άνθρωποι πίσω από τις φωνές».

Ηταν εκείνοι που οι Λέον Ντόστερτ και Αλφρεντ Στιρ, υπεύθυνοι για την υλοποίηση του εγχειρήματος, επέλεξαν από διάφορες χώρες, από έναν σωρό σχετικά επαγγέλματα και με ποικίλες γλωσσικές γνώσεις. Που δοκιμάστηκαν, απορρίφθηκαν και ενίοτε μπήκαν κατευθείαν στην καμπίνα διερμηνείας, το «ενυδρείο», για να μεταφράσουν με ρυθμό εξήντα λέξεις το λεπτό – εκτός κι αν ενεργοποιούσαν ένα κίτρινο ή ένα κόκκινο φως, προειδοποιητικά υπερβολικής ταχύτητας. Συνολικά ήταν 108, δεν τους γνωρίζουμε όμως όλους. Ξέρουμε ότι η Γκένια Ροσόφ διερμήνευσε σθεναρά όσους ευθύνονταν για τα δεινά που υπέφερε σε στρατόπεδα καταναγκαστικών έργων. Ο Χιου Φρανκ αιτήθηκε να διερμηνεύσει την απόφαση για τις θανατικές ποινές, με αποτέλεσμα να χαρακτηριστεί «Η φωνή της Κρίσης». Η Πατρίσια Φάντερ Ελστ επέστρεψε σπίτι της «έχοντας γεράσει δέκα χρόνια». Ο Γιούρι Βασίλτσικοφ, ενώ ως διερμηνέας ήταν ευφραδής, εκτός καμπίνας τραύλιζε – κάποτε αποπειράθηκε να εκφράσει διακριτικά τα αισθήματά του προς τη συνάδελφό του Τατιάνα Στουπνίκοβα.

Η ΛΕΞΗ ΠΑΙΖΕΙ ΡΟΛΟ. Σήμερα, αν ζητήσει κανείς πληροφορίες από τους επαγγελματίες διερμηνείς Χάρη Γκίνο, Τζένι Φέρνσαϊντ – Μπίτσιος, Βενιαμίν Δασκαλάκη ή Μιγκέλ Καπουάνο θα μάθει ότι η ξένη γλώσσα είναι μεν απολύτως απαραίτητη, όπως και τα χρώματα σε έναν ζωγράφο. Ο καλός διερμηνέας επιμορφώνεται συνεχώς. Η λέξη παίζει ρόλο: σε κάποια συνάντηση του Φρανσουά Μιτεράν και της Μάργκαρετ Θάτσερ έγινε το έλα να δεις όταν άκουσε τον μειωτικό χαρακτηρισμό που της απηύθυνε ο γάλλος πρόεδρος πριν να κλείσει το μικρόφωνο. Σχολιάζοντας τη συνομιλία του Αλέξη Τσίπρα με τον Μπιλ Κλίντον λέγοντας «ας έπαιρνε έναν μεταφραστή», ο Βαγγέλης Μεϊμαράκης αποκάλυπτε μια γενικότερη άγνοια για τις διαφορές των δύο ιδιοτήτων. Η εκδήλωση της έκθεσης την ερχόμενη Παρασκευή με τίτλο «Τα πάντα γύρω από τη διερμηνεία» καταπιάνεται με παρόμοια ζητήματα, όπως τον κώδικα δεοντολογίας ή τη νευροφυσιολογία του εγκεφάλου ενός διερμηνέα. Ταυτόχρονα, στον χώρο της έκθεσης παρουσιάζονται και σχετικά αποσπάσματα κινηματογραφικών ταινιών: στις «Μπανάνες» ο διερμηνέας του «αντάρτη» Γούντι Αλεν, απλώς επαναλαμβάνει ό,τι κι εκείνος. Στο «Χαμένοι στη μετάφραση» της Σοφίας Κόπολα, ο Μπιλ Μάρεϊ δεν καταλαβαίνει γρι από όσα λέει ένα ιάπωνας σκηνοθέτης.

info
«Νυρεμβέργη: Μία δίκη – τέσσερις γλώσσες», στο Ινστιτούτο Γκαίτε μέχρι τις 20/11. Με βάση το βιβλίο «The origins of simultaneous interpretation» της Αμερικανίδας Φραντσέσκα Γκάιμπα. Είσοδος ελεύθερη