Από τον Αναγνωστάκη στον Λάκη

Τα στρατόπεδα δημιουργήθηκαν τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης. Οι οπαδοί του ΚΚΕ προσηλώνονταν στον Θεοδωράκη, στα στρατευμένα πολιτικά τραγούδια και στους ποιητές του κόμματος, με πρώτο τον Γιάννη Ρίτσο. Οσο ο τελευταίος έγραφε «για τα παιδιά της ΚΝΕ που λένε στη ζωή το μεγάλο ναι» δεν υπήρχε πρόβλημα. Υπήρξε όταν στα τελευταία χρόνια της ζωής του η ποιητική του άρχισε να φλερτάρει με την προσωπική μαρτυρία και τις επιλογές της ζωής του, μεταξύ των οποίων η ερωτική.

Οι πασόκοι, μικρό κόμμα τότε, δανείζονταν αριστερούς καλλιτέχνες. Οι δεξιοί ουσιαστικά δεν είχαν δικούς τους βάρδους – σοβαρά πρόσωπα όπως ο Κωνσταντίνος Τσάτσος ή ο Δημήτρης Νιάνιας, ο κύκλος του περιοδικού «Ευθύνη» ή της «Νέας Εστίας» επηρέαζαν ελάχιστους -, μόνο μετά το 1981 και την ανάληψη της ηγεσίας της ΝΔ από τον Ευάγγελο Αβέρωφ πρόσωπα όπως ο ποπ Ρόμπερτ Ουίλιαμς τραγούδησαν για τη γαλάζια γενιά.

ΑΝΑΝΕΩΤΙΚΕΣ ΦΩΝΕΣ. Στον αντίποδα, η κουλτούρα, οι στοχαστές κι οι ποιητές δηλαδή, βρίσκονταν στην περιοχή της ανανεωτικής Αριστεράς και του ΚΚΕ εσωτερικού. Απέναντι στον Ρίτσο, οι ανανεωτές έβαζαν τον Μανόλη Αναγνωστάκη, τον Τίτο Πατρίκιο, τον Τάκη Σινόπουλο. Απέναντι στον Θεοδωράκη, δειλά δειλά προσπαθούσαν να προσοικειωθούν τον Σαββόπουλο ενώ, μάλλον ανέλπιστα, έσπευσε να επικροτήσει τους χαμηλούς τόνους, τη φιλομάθεια και το δημοκρατικό πνεύμα που επεδείκνυαν ο Μάνος Χατζιδάκις, ο οποίος το 1983 εμφανίστηκε εθελοντικά στο Φεστιβάλ «Αυγής» – Θούριου στη Νέα Σμύρνη, όπου μάλιστα παρουσίασε σε επίσημη πρεμιέρα τη μελοποίηση του ποιήματος «Μπολιβάρ» του Νίκου Εγγονόπουλου.

Βεβαίως, αυτές οι καλλιτεχνικές μορφές δεν ανήκαν στο σύνολό τους στην ανανεωτική Αριστερά ή, μάλλον, δεν παρέδιδαν την ταυτοπροσωπία τους στις ανάγκες του κόμματος. Αλλωστε, αυτή δεν την παρέδωσαν ούτε οι εμπλεγμένοι στοχαστές. Ο Νίκος Πουλαντζάς, για παράδειγμα, η δουλειά του οποίου για τις κοινωνικές τάξεις στον σύγχρονο καπιταλισμό χαιρετιζόταν για την αναλυτική πρωτοτυπία, αυτοκτόνησε τον Οκτώβριο του 1979 πηδώντας από ένα κτίριο στο κενό, στο Παρίσι. Το περιοδικό «Ο Πολίτης», του Αγγελου Ελεφάντη, ήταν βήμα διαλόγου της αντιδογματικής Αριστεράς, με απολύτως αντι-ΚΚΕ προσανατολισμό, αλλά ουδέποτε θεωρήθηκε κομματικό περιοδικό. Ακόμα κι η κομματική «Αυγή», όμως, τα πρώτα μεταδικτατορικά χρόνια φιλοξενούσε στην κυριακάτικη έκδοση συναρπαστικές, ανήσυχες επιφυλλίδες (μεταξύ άλλων, έγραφαν ο Αντώνης Βογιάζος, ο Μιχάλης Παπαγιαννάκης ή ο Δημήτρης Ραυτόπουλος), που πολύ συχνά ξέφευγαν από τη γραμμή – ιστορική ήταν η επιφυλλίδα του Ραυτόπουλου με τίτλο «Η νομενκλατούρα», που αποκάλυπτε τα πάντα για την προνομιούχο τάξη των κομματικών στελεχών στις κομμουνιστικές χώρες.

ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΓΙΑΞ. Η «Αυγή» είχε κι άλλες νησίδες αντισυμβατικότητας. Το χιούμορ, π.χ., της ψευδώνυμης στήλης του κυρίου Κλαυσίγελου πολύ συχνά προκαλούσε αντιδράσεις  από τους συντηρητικούς, εν τέλει, αναγνώστες της εφημερίδας. Κι οι συνεργασίες του Αναγνωστάκη (που όταν δεν έγραφε σατιρικά έμμετρα ποιήματα ως Μανούσος Φάσης, υπέγραφε με το ψευδώνυμο Αλ. Καμής – από τον Αλμπέρ Καμί – ποδοσφαιρικές επιφυλλίδες) κατέρριπταν την αριστερή βεβαιότητα ότι το ποδόσφαιρο, όπως και η θρησκεία, ήταν «το όπιο του λαού». Εγραφε ο Αναγνωστάκης, το 1984, σε επιφυλλίδα με τίτλο «Αγιαξ για πάντα»: «Οσοι αγαπήσαμε με τη φλόγα του έφηβου ερωτευμένου αυτή την υπεργήινη Bella Dona δεν μπορούμε πια να την ξεχάσουμε. Δεν κράτησε πολύ η αστραποβολή της. Γιατί όλα τα καταυγαστικά όνειρα δεν κρατούν πολύ. Γιατί όλες οι πρωτοπορίες που ανατρέπουν τα γερασμένα κατεστημένα και τις χρυσές μετριότητες περνούν σαν αστραπή, αλλά όσοι δουν τη λάμψη τους δεν την ξεχνούν ποτέ. Γιατί μια επανάσταση δεν έχει κατά κανόνα αντάξιους απογόνους».

Γύρω απ’ αυτούς τους κύκλους, ωστόσο, ανθούσε μια υπέροχη κουλτούρα, ποιητών, συγγραφέων, εκδοτών, καλλιτεχνών. Το Ελεύθερο Θέατρο ήταν ένα εγχείρημα κατά βάσιν κουκουεσωτερικάκικο. Ο κινηματογράφος ήταν μια άσκηση στυλ για πολύ κόσμο – που ταυτόχρονα, κατά βάσιν, εκφραζόταν από το περιοδικό «Σύγχρονος κινηματογράφος», όπου συνυπήρχαν κριτικοί και καλλιτέχνες. Το περιοδικό κόμικς «Βαβέλ» ήταν ανεξάρτητη φωνή, αλλά το αναγνωστικό κοινό του κυρίως κυκλοφορούσε στις παρυφές της ευρωκομμουνιστικής αντισυμβατικότητας. Το Θεμέλιο, επίσημος εκδοτικός οίκος του ΚΚΕ εσωτερικού, ήταν πάντα ένα στέκι ελευθερίας, έτσι όπως το οραματίστηκε ο ιδρυτής του Μίμης Δεσποτίδης. Ο Εξάντας, των Μπανούση – Μάγδας Κοτζιά, κινητοποίησε όλο τον πνευματικό κόσμο όταν διώχθηκε επειδή εξέδωσε στα ελληνικά τον βέβηλο Μαρκήσιο ντε Σαντ και τη «Φιλοσοφία στο μπουντουάρ». Και ο Φίλιππος Ηλιού ίδρυε τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ)…

Ηταν τα χρόνια που η ανανεωτική Αριστερά ξόρκιζε τη φτήνια και την ευτέλεια. Στο πλαίσιο των αναζητήσεων αυτής της Αριστεράς, ο Γιάννης Βούλγαρης έφτιαξε τα «Ενθέματα» εντός της «Αυγής», πριν τα εγκαταλείψει στον Αγγελο Ελεφάντη. Ηταν μια εποχή που ο Λάκης Λαζόπουλος κινούνταν στο περιβάλλον της Δήμητρας Λιάνη, με αστρολόγους, αεροσυνοδούς και τηλεοπτικούς αστέρες. Κι ύστερα ήρθε η εποχή που ως μείζων τηλεοπτικός αστέρας πια, της εύκολης καταγγελίας, αγκαλιάστηκε, αυτός, μόνος, από τη σημερινή Αριστερά. Από τον ΣΥΡΙΖΑ. Οχι πια μια πρωτοπορία αλλά ένα κατεστημένο, που στηρίζεται στον φανατισμό, στη δύναμη της τηλεόρασης και στη συνδικαλιστική εκδοχή της ελευθερίας.