Η περιουσία των γλωσσών

Βραβευμένος λογοτέχνης μας, που έχει ερωτική σχέση με τη γερμανική λογοτεχνία, αποφάνθηκε σχετικά πρόσφατα, με προσωπείο έναν χαρακτήρα διηγήματός του, ότι η ελληνική γλώσσα είναι φτωχότερη από τη γερμανική, φέρνοντας ως (μόνο) παράδειγμα ότι η γερμανική διαθέτει πολλές λέξεις για τις διαφορετικές σημασίες του «χτυπώ». Θα μπορούσα να του απαριθμήσω αμέσως δεκάδες σημασίες που η γερμανική τις μαζεύει σε μία λέξη, ενώ η ελληνική χρησιμοποιεί διαφορετικές (Glück = τύχη/ευτυχία, Liebe = αγάπη/έρωτας/στοργή, malen = βάφω/ζωγραφίζω, Schuld = ενοχή/υπαιτιότητα/χρέος/οφειλή κ.λπ.). Αλλά κάτι τέτοιο δεν θα έδειχνε τίποτα περισσότερο από το πόσο επιπόλαιος είναι ο συγγραφέας μας. Είναι ανόητες οι αξιολογικές συγκρίσεις των γλωσσών με βάση μεμονωμένες λέξεις ή δομικά χαρακτηριστικά τους.

Οι γλωσσολόγοι γνωρίζουν άλλωστε ότι οι γλώσσες, στην πορεία της εξέλιξής τους, τείνουν προς την αφαίρεση. Οι γλώσσες πολλών φυλών στα βάθη της Αφρικής και της Νότιας Αμερικής έχουν διαφορετικές λέξεις για το αριστερό και το δεξιό πόδι, για την πτήση ενός πουλιού το πρωί ή το βράδυ κ.λπ. Εκτός αυτού οι διαφορές στο φυσικό περιβάλλον και τον ιστορικό τρόπο ύπαρξης των λαών διαφοροποιούν και το λεξιλόγιό τους. Τα φινλανδικά, για παράδειγμα, έχουν πλήθος λέξεων για το χιόνι και τον πάγο στις διάφορες μορφές τους. Τα γερμανικά έχουν περισσότερες λέξεις από τα ελληνικά για τις κυνηγετικές δραστηριότητες, τα ελληνικά περισσότερες για τη θάλασσα και τη ναυτοσύνη (και, ομολογουμένως, για την απατεωνιά).

Σε γλώσσες που έχουν μακρά ιστορία και συνδέθηκαν με μεγάλους πολιτισμούς, όπως η ελληνική και η λατινική με τις μετεξελίξεις της στις ρωμανικές γλώσσες, οι αφηρημένες έννοιες έχουν συχνά απομακρυνθεί πολύ από τις ετυμολογικές ρίζες τους, γι’ αυτό μπορεί να φαίνονται λιγότερο παραστατικές από ό,τι οι αντίστοιχες λέξεις σε άλλες γλώσσες. Ενα ωραίο παράδειγμα έδωσε κάποτε ο Κούντερα παραβάλλοντας τη γαλλική λέξη raison (λόγος, αιτία) με τη γερμανική Grund, που σημαίνει βυθός, υπέδαφος, αλλά κατ’ επέκταση ό,τι και η γαλλική. Το Grund παραπέμπει συνειρμικά σε κάτι κρυμμένο, βαθύ, που περιμένει να ανασυρθεί στο φως.

Υπάρχουν γλώσσες με μεγάλη ικανότητα για σύνθετες λέξεις, όπως τα γερμανικά ή τα φινλανδικά, και γλώσσες που δεν έχουν τέτοια ικανότητα, όπως είναι όλες οι ρωμανικές, χωρίς αυτό να τις κάνει απαραίτητα πιο δύσκαμπτες. Η νεοελληνική κατέχει εδώ ενδιάμεση θέση, αλλά με δομική δυνατότητα για μεγαλύτερη συνθετικότητα. Καμιά ευρωπαϊκή γλώσσα δεν μπορεί να συναγωνιστεί την τουρκική σε πυκνότητα δομής της πρότασης, γνώρισμα που της δίνει ασφαλώς ορισμένα πλεονεκτήματα, αλλά δεν την κάνει από μόνο του γλώσσα των πυκνών διανοημάτων. Οι γλώσσες που έχουν τρία γένη και ανεπτυγμένο κλιτικό σύστημα, όπως η ελληνική, η γερμανική και οι σλαβικές, ευνοούν τη σαφήνεια περισσότερο από π.χ. την αγγλική. Η γερμανική υπερέχει της ελληνικής στην ακρίβεια των εμπρόθετων προσδιορισμών, η ελληνική της γερμανικής στη συντακτική ευλυγισία, που πλουτίζει τη φράση με λεπτές αποχρώσεις.

Μπορεί πολλοί σ’ εμάς να καμαρώνουν για τις δήθεν πέντε εκατομμύρια λέξεις της ελληνικής γλώσσας, αλλά η λεξικογραφικά πλουσιότερη γλώσσα του κόσμου (ώς ένα εκατομμύριο καταγραμμένες λέξεις) είναι η αγγλική. Το οφείλει κατά πολύ στην ακομπλεξάριστη προθυμία της να ενσωματώνει λέξεις από οποιαδήποτε άλλη γλώσσα. Ας το σκεφτούν αυτό οι δικοί μας καθαρολόγοι.