«Μου έχουν ζητήσει ακόμηκαι 23.000 ευρώ για ένα έργο»

Δεν ανακαλύπτει κανείς την πυρίτιδα όταν διαπιστώνει τις εκλεκτικές συγγένειες μεταξύ θεάτρου και σύγχρονης λογοτεχνίας και στη νέα σεζόν. Ηδη στην πρόσφατη παρουσίαση του Θεάτρου του Νέου Κόσμου ανακοινώθηκε, εκτός των άλλων, το ανέβασμα της «Λούλας» του Βαγγέλη Ραπτόπουλου και διηγημάτων της Λένας Κιτσοπούλου. Στο Θέατρο Τέχνης, εξάλλου, ανεβαίνει ξανά το «Η Λίλα λέει» του γάλλου Σιμό και η «Αδαμαντία» του Παναγιώτη Μέντη, ενώ στο Gazarte θα παρουσιαστεί η διασκευή της «Νίκης» του Χρήστου Χωμενίδη. Είναι μια ανάγκη που μετατρέπεται σε τάση; Και τι ισχύει για τα πνευματικά δικαιώματα, εκτός από την περίπτωση κατά την οποία έχουν περάσει 70 χρόνια από τον θάνατο ενός συγγραφέα, οπότε δεν αποδίδονται;

Σε κάθε περίπτωση, είτε πρόκειται για θεατρικό συγγραφέα είτε για λογοτέχνη η άδειά του είναι η βασική προϋπόθεση για το ανέβασμα μιας παράστασης. Εκείνος θα πρέπει να συμφωνήσει να διασκευαστεί το έργο του για το θέατρο και να ανεβεί με μια άλλη μορφή και όχι ως πρωτότυπο. Αν τα πνευματικά δικαιώματα ανήκουν σε έναν εκδοτικό οίκο, όποιος επιθυμεί να ανεβάσει την παράσταση θα πρέπει να πάρει τη σχετική άδεια. «Οταν πρόκειται για έλληνα συγγραφέα, και δη εν ζωή, έρχεται σε επικοινωνία ο σκηνοθέτης με τον συγγραφέα» λέει ο Δημήτρης Καρατζιάς του θεάτρου Vault. «Στην παράσταση του έργου “Μάρτυς μου ο Θεός” του Μάκη Τσίτα που ανεβάσαμε πέρυσι, ήρθαμε σε επικοινωνία μαζί του και ο ίδιος έκανε τη διασκευή του κειμένου για το θέατρο, παρακολούθησε πρόβες και έτσι έγινε μια επεξεργασία και μια δουλειά μαζί με τους ηθοποιούς».

Η ΣΥΜΦΩΝΙΑ. Το ζητούμενο λοιπόν είναι να υπάρξει μια διαπραγμάτευση με τον συγγραφέα η οποία θα καταλήξει σε συμφωνία. Αφού δώσει την άδειά του, στη συνέχεια θα πρέπει να συμφωνηθούν οι όροι που μπορεί να είναι καλλιτεχνικοί και σίγουρα οικονομικοί. Ανάλογα με τις απαιτήσεις του θα πρέπει να δει το καλλιτεχνικό μέρος, να μιλήσει με τους συντελεστές της παράστασης, τους πρωταγωνιστές, να δει σε ποιο θέατρο θα ανέβει το έργο και φυσικά να διαβάσει το τελικό κείμενο.

«Εμείς κάνουμε παραγωγές και συμπαραγωγές, οπότε την ευθύνη για αυτά τα θέματα την έχει η ίδια η ομάδα και όχι το θέατρο» μας εξηγεί ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος, σκηνοθέτης και ιδρυτής του Θεάτρου του Νέου Κόσμου. «Σε αυτές τις περιπτώσεις γίνεται μια συμφωνία μεταξύ της ομάδας και του συγγραφέα. Κανονικά πρέπει να πάρεις άδεια από τον συγγραφέα και να του δώσεις κάποιο ποσό, αλλά επειδή δυστυχώς δεν υπάρχουν πια συλλογικές συμβάσεις γίνεται μια διαπραγμάτευση με τον ίδιον ή τους κληρονόμους του».

ΞΕΝΑ ΕΡΓΑ. Αν το έργο είναι ξένου συγγραφέα θα πρέπει να υπάρξει επικοινωνία με τον εκδοτικό οίκο από τον οποίο έχει κυκλοφορήσει το μυθιστόρημα (στην περίπτωση που είναι αμετάφραστο στα ελληνικά) για την προσαρμογή, μεταφορά ή διασκευή του. Αν ο εκδοτικός οίκος παραχωρήσει τα δικαιώματα, στη συνέχεια θα πρέπει να σταλεί το έργο διασκευασμένο στα αγγλικά, να το διαβάσουν οι υπεύθυνοι και να το εγκρίνουν. «Είναι μια τεράστια δουλειά και κάτι πολύ χρονοβόρο» συνεχίζει ο Δημήτρης Καρατζιάς. «Και βέβαια τα πνευματικά δικαιώματα δεν είναι και λίγα. Εμένα για ένα ξένο έργο μου έχουν ζητήσει – για το Vault που είναι 50 θέσεων – 23.000 ευρώ. Τα ποσά για τα ελληνικά έργα ποικίλλουν – από 1.000 έως 2.000 ευρώ – αναλόγως με τον συγγραφέα, με την καλή του θέληση, με το αν θέλει να ανέβει το έργο του και αν θέλει να βγάλει χρήματα».

ΧΡΟΝΟΣ ΚΑΙ ΧΡΗΜΑ. Τα πνευματικά δικαιώματα διαρκούν για μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο, συνήθως για τη θεατρική σεζόν από τον Οκτώβριο έως το Πάσχα. Υπάρχουν συγγραφείς που ορίζουν για πόσες παραστάσεις θα ανεβεί το έργο τους, ακόμη και τις ακριβείς ημερομηνίες. Μετά μπορεί να ζητήσουν έξτρα χρήματα. Κατά κανόνα δίνεται μια προκαταβολή, η οποία συμψηφίζεται με το 6%-8% επί των εισπράξεων (για τα μιούζικαλ το ποσοστό είναι μεγαλύτερο). Αφού δοθεί η προκαταβολή, μετά μπορεί να δοθεί και η άδεια. Το ποσό της προκαταβολής εξαρτάται από το μέγεθος του θεάτρου, την τιμή του εισιτηρίου και μπορεί να είναι 1.000-1.500 ευρώ τη σεζόν.

ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ. Από την πλευρά της, η Εβίτα Κουρπά από την Εταιρεία Προστασίας Συγγραφικού Δικαιώματος (ΣΟΠΕ) δηλώνει στο «Νσυν»: «Για ένα θεατρικό έργο υπάρχουν σε κάθε περίπτωση δικαιώματα και πρέπει να δοθεί άδεια. Είναι ελάχιστες οι περιπτώσεις στις οποίες ο συγγραφέας επιτρέπει να γίνει διασκευή ή να βασιστούν στο έργο του και να ανεβάσουν ένα νέο. Υπάρχουν βέβαια περιπτώσεις που ανεβαίνουν λογοτεχνικά κείμενα χωρίς άδεια, οπότε σαφώς είναι φτηνότερα επειδή δεν πληρώνουν τίποτα. Αυτό είναι όμως παράνομο. Κατά 99% τα λογοτεχνικά έργα που προορίζονται για θέατρο δεν παίρνουν άδεια. Ωστόσο, αν η εταιρεία μας δεν εκπροσωπεί τον αντίστοιχο συγγραφέα δεν μπορεί να κάνει κάτι».