«Προμηθέας» με πινελιές Μπέκετ

Ενα από τα σκηνοθετικά προβλήματα του «Προμηθέα Δεσμώτη», της τραγωδίας που πρωταγωνιστούν αθάνατοι και παρακολουθεί τον τιτάνα να τιμωρείται αμείλικτα σε έναν βράχο έχοντας κλέψει τη φωτιά από τον Δία για χάρη των ανθρώπων, το είχε συνοψίσει ο Αλέξης Μινωτής στο σημείωμά του για την παράσταση του Εθνικού Θεάτρου που παρουσιάστηκε στα Επιδαύρια του 1979. «Το έργο, παρ’ όλο του το βάθος, είναι μοναδικής απλότητας δράμα» έγραφε ο σκηνοθέτης και πρωταγωνιστής της στο πρόγραμμα που ανακαλύπτει κανείς σήμερα στο ψηφιακό αρχείο του Εθνικού. «Ολη του η δράση περιορίζεται σε ένα σημείο. Ο ήρωας είναι ακίνητος. Εξω από την παρουσία της Ιώς, δεν υπάρχει δραματικό απρόοπτο. Δεν υπάρχει αυτό που λέμε πλοκή (ίντριγκα), ούτε “μετάβασις” όπως λέγαν οι αρχαίοι, ούτε αναστροφή της τύχης. Στην ουσία, υπάρχει μόνο ένας χαρακτήρας που συγκεφαλαιώνει την αιωνιότητα».

Ηταν ένα πρόβλημα που ο «Προμηθέας» του Κώστα Φιλίππογλου και του ΔΗΠΕΘΕ Ιωαννίνων, με τον Τάσο Νούσια στον πρωταγωνιστικό ρόλο, δεν γινόταν να αγνοήσει. Μία λύση ίσως ήταν ο εμπλουτισμός με θνητούς. Το πρώτο που είδαν οι περίπου 5.000 παρευρισκόμενοι στο αργολικό θέατρο την περασμένη Παρασκευή και οι 7.000 το Σάββατο, εκτός από έναν λευκό τοίχο ως βράχο, μερικές λευκές καρέκλες και ένα τραχύ ομοίωμα του τιτάνα, ήταν ένα ζευγάρι μπεκετικών μπουφόνων, ερμηνευμένο από τους Δημήτρη Κουρούμπαλη και Γεράσιμο Γεννατά: ντυμένοι σαν χαμίνια, άρχισαν να αφηγούνται με κωμική ενίοτε διάθεση ένα κείμενο του Γιώργου Μπλάνα εμπνευσμένο από τη «Θεογονία» του Ησίοδου και βοηθητικό για τον σύγχρονο θεατή που αγνοεί τον «Προμηθέα Πυρφόρο» και τον «Προμηθέα Λυόμενο». Το δεύτερο ήταν ο επταμελής Χορός των Ωκεανίδων: ντυμένες μάλλον σαν βιομηχανικές εργάτριες, συνόδευσαν τον Προμηθέα στη φυλακή του παρηγορώντας τον, κινούμενες περισσότερο από εκείνον.

Αλλοτε θύμιζαν τον αισθησιασμό του νερού οι επαγγελματίες χορεύτριες, άλλοτε το αποκρουστικό σούρσιμο ενός υπόγειου πλάσματος – σημαντικό εδώ, για τον Φιλίππογλου και τη συνεργάτιδά του χορογράφο Φρόσω Κορρού, ήταν η ροή που έλειπε από τον καθηλωμένο Προμηθέα. Και εκείνος πάντως δεν έμεινε καθ’ όλη τη διάρκεια σταυρωμένος επικλινώς στον βράχο του μαρτυρίου του: χωρίς να χάσει από την επιβλητικότητά του, βαθύφωνος και μεγαλόφρων, αλλά και πικραμένος ή ταπεινός, ο Προμηθέας του Νούσια ελευθερώθηκε για λίγο, βάδισε μπροστά και αφηγήθηκε το πάθημά του. «Πιστεύει πως το δίκιο και ο θρόνος του είναι φτιαγμένα από το ίδιο αμείλικτο υλικό: τη βούλησή του» είπε για τον Δία, με την ποιητική και γήινη μετάφραση του Μπλάνα. «Ανήκει στις παθήσεις της εξουσίας», συνέχισε, «να βλέπει παντού εχθρούς». Εκείνες οι καρέκλες του Χορού, το λιγότερο στατικό από όλα τα έπιπλα, σέρνονταν στο χώμα ανατριχιαστικά.

ΤΑ ΓΕΡΜΑΝΙΚΑ ΤΗΣ ΙΩΣ. Το Κράτος και ο Ερμής αποδείχθηκαν ρόλοι κατάλληλοι για τον Κουρούμπαλη – κι ας επενδύθηκε ο δεύτερος με παραπάνω φαντασμαγορία, από μια μουσική που κατά τα άλλα λειτουργούσε ως καλός συναισθηματικός αγωγός. Ταιριαστή επιλογή και ο Γεννατάς σαν Ηφαιστος και Ωκεανός, τουλάχιστον αν δεχθούμε ότι ο τελευταίος άντεχε μια απόδοση στο στυλ ενός ανυπόμονου κονφερανσιέ. Τόσο ο αγγελιαφόρος των θεών, όσο και ο θαλάσσιος τιτάνας, επισκέφθηκαν τον Προμηθέα για να τον νουθετήσουν, ο ένας με το καλό, ο άλλος γελοιοποιώντας τον – μια αρνητική φόρτισή τους επομένως μοιάζει κατανοητή. Πιο δυσεπίλυτη έμοιαζε η Ιώ της Μαρλένε Καμίνσκι: η παρθένα που κυνηγήθηκε από τον Δία και την Ηρα διηγήθηκε την ιστορία της αποκαλύπτοντας την απύθμενη αδικία του πατέρα των θεών, αλλά και τη δική της τρέλα και παραφορά. Γιατί όμως χρησιμοποιούσε ξένες λέξεις – με έμφαση τις γερμανικές; Ηταν η Ιώ ξέφρενη, όπως ξέφρενη είναι σήμερα η Γερμανία; Μίλησε ξενικά στο όνομα των γυναικών όλου του κόσμου που υφίστανται βία; Ή εκπροσώπησε τους απανταχού της γης αδικημένους από την εξουσία;

Δεν είναι το μόνο φιλοσοφικού χαρακτήρα ερώτημα για το άγνωστης χρονολόγησης έργο (478 π.Χ. σύμφωνα με μία εκδοχή, 465 π.Χ. σύμφωνα με άλλη). Ενώ ας πούμε μοιάζει λογικό ότι ο προμηθεϊκός μύθος άρεσε στον Καρλ Μαρξ, θεωρίες ρουσοϊκής προέλευσης είδαν σε αυτόν την απομάκρυνση από την πρωτόγονη ευδαιμονία. Με όλα επίσης τα ευανάγνωστα πολιτικά υπονοούμενα του αρχαίου κειμένου δεν γίνεται να μη φταίει κάπου και ο ήρωας: αν όχι, τότε πέρα από μια προφανή αδικία μπορεί και να μην υπάρχει τραγωδία. Το πράγμα περιπλέκει η ανεπιβεβαίωτη πληροφορία ότι ο θρησκευόμενος Αισχύλος δέχθηκε επίθεση στη διάρκεια της πρώτης παράστασης. Σήμερα, υπάρχουν ερμηνείες που θέλουν τον ποιητή να αναγνωρίζει τότε ότι η θρησκεία και η εξουσία στην αθηναϊκή ηγεμονία όφειλαν να απαλλαχθούν από τη δεισιδαιμονία και να συνδεθούν με τη δικαιοσύνη. Ο Προμηθέας για άλλους είναι ο Εωσφόρος που τροφοδότησε τον κόσμο με μύρια κακά, για άλλους ο Εσταυρωμένος που εκπροσώπησε τους ανθρώπους και τιμωρήθηκε για χάρη τους, για άλλους ένας ριζοσπάστης με ελεύθερη βούληση. Ενας ρεαλιστής που ζητάει το αδύνατο.

Θα ήταν πάντως μονόπλευρη μια ανάγνωση της προχθεσινής παράστασης που θα επικεντρωνόταν στις εμβόλιμες σκηνές για τα δεινά της εργασίας διά χειρός Δημήτρη Κουρούμπαλη ή στους αδιόρατους υπαινιγμούς του κειμένου για το σήμερα (όπως η έμφαση στην επιχειρηματολογία του Δία για την κοινή λογική, το εφικτό και το ανέφικτο ή την απειλή για τα χειρότερα) – όσο βέβαια υπερβολικός είναι και ο φόβος για τον κίνδυνο ολίσθησης ενός καλοδουλεμένου εγχειρήματος σε σχηματικό κήρυγμα. Δεδομένης της καθ’ ημάς επικαιρότητας, δεν ήταν καθόλου μεγάλη έκπληξη που την Παρασκευή στην Επίδαυρο ο στίχος «βία και τρόμος και αδικία η εξουσία» καταχειροκροτήθηκε. Και το φινάλε, με τα φώτα πάλι σε εκείνο το μπεκετικό ντουέτο, τόνιζε κάτι πιο ενδιαφέρον: όσο ο Προμηθέας και οι Ωκεανίδες έπεφταν στα Τάρταρα τόσο το ντουέτο πάσχιζε σισύφεια να στήσει τον σωρό με τις καρέκλες. Οσο η αδικία συνεχιζόταν τόσο η προσπάθεια των δύο θνητών γινόταν μάταιη.

INFO
«Προμηθέας Δεσμώτης» στις 21.15 στην Ηλιούπολη, Δημοτικό Θέατρο του Αλσους (Δ. Κιντής). Η περιοδεία συνεχίζεται σε Θεσσαλονίκη (26, 27/8), Κατερίνη (28/8), Γαλάτσι (2/9), Αχαρνές (3/9), Βύρωνα (6/9), Κορυδαλλό (16/9), Παπάγου (17/9) και Πειραιά (19/9).