Να επιβραδύνουμε την Ενωση για να σώσουμε την Ευρώπη

Η ελληνική κρίση υποχρεώνει την Ευρωπαϊκή Ενωση να λάβει μια απόφαση για το μέλλον της. Είναι αυτό που απέφευγε να κάνει η Ευρώπη τις τρεις τελευταίες δεκαετίες, επιδιδόμενη όλο και πιο επιδέξια στην τέχνη της υπεκφυγής. Και αυτό έρχεται σε σύγκρουση με την παράδοση που θέλει τη συγκάλυψη των διαφορών με επίσημους συμβιβασμούς. Το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης του 1996, για παράδειγμα, αποσκοπούσε στη συγκατοίκηση της γερμανικής ιδέας για μια «κοινότητα σταθερότητας» με τη γαλλική ιδέα για την «οικονομική διακυβέρνηση» – παρόλο που επρόκειτο για ανταγωνιστικές ιδέες.

Η αναγκαιότητα λήψης μιας απόφασης, την οποία επιβάλλει η ελληνική κρίση, έρχεται σε σύγκρουση με την πρακτική της ευρωπαϊκής ενοποίησης από την εποχή της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ανθρακα και Χάλυβα. Αντί να επιδιώκει έναν σαφή στόχο, η Ευρώπη λειτουργούσε σύμφωνα με τη μέθοδο του Ζαν Μονέ: μικρά βήματα, κυρίως στο οικονομικό πεδίο, που οδηγούσαν σταδιακά σε μια «όλο και πιο στενή ένωση των ευρωπαϊκών λαών», όπως αναφέρεται στη Συνθήκη της Ρώμης.

Η ίδια αναγκαιότητα έρχεται σε σύγκρουση και με τη μέθοδο που ακολουθεί η Ανγκελα Μέρκελ από το 2010. Πιστή στο σύνθημα «Αν το ευρώ αποτύχει, η Ευρώπη αποτυγχάνει», η γερμανίδα καγκελάριος δεν έπαψε να προσπαθεί να βρει πραγματιστικές λύσεις στην κρίση και να κερδίζει χρόνο. Υστερα από πέντε χρόνια προσπαθειών για τη διάσωση της Ελλάδας, όμως, έχει αποδειχθεί ότι δεν λειτουργεί ούτε το ένα ούτε το άλλο. Και το ερώτημα που τίθεται είναι το εξής: πρέπει να επιδιωχθεί μια μεγαλύτερη ενοποίηση αφού όσα έχουν γίνει μέχρι τώρα δεν είναι αρκετά ή, αντίθετα, να περιοριστεί η ενοποίηση, καθώς όσα έχουν γίνει έχουν ξεπεράσει το όριο;

Ποια είναι τα αίτια της επίμονης κρίσης της νομισματικής ένωσης του Μάαστριχτ; Πρώτον, δεν υπάρχουν λειτουργικοί μηχανισμοί αποκατάστασης των οικονομικών ανισορροπιών, αλλά και αποτελεσματικής τιμωρίας. Δεύτερον, το σύστημα ελέγχου δεν είναι ενιαίο: η Ελλάδα δεν εκπλήρωνε ποτέ τα υπάρχοντα κριτήρια, ενώ η Γερμανία έπαιρνε πάντα στα σοβαρά τις συνθήκες. Τρίτον, οι πολιτικοπολιτισμικές αντιπαραθέσεις στην Ευρώπη παραμένουν ισχυρές. Ο ιταλικός «solidarismo» βρίσκεται στον αντίποδα της αγγλοσαξονικής ιδέας που θέλει τον καθένα αρχιτέκτονα της ευτυχίας του. Ενώ για τους Γερμανούς ο πληθωρισμός είναι ένα πραγματικό ιστορικό τραύμα, για τους Γάλλους το ιστορικό τραύμα είναι η γερμανική κυριαρχία στην Ευρώπη.

Τη δεκαετία του ’90 οι διαφορές αυτές αποτελούσαν ακόμη ταμπού. Η πολιτική της ευρωπαϊκής ενοποίησης στηριζόταν σε εικόνες όπως εκείνη του ποδηλάτου που πρέπει να κινείται συνεχώς για να μην πέσει. Μάταια ο συνταγματικός δικαστής Ούντο ντι Φάμπιο έλεγε ότι ένας ποδηλάτης που είναι ανίκανος να κατεβεί από το ποδήλατό του δεν πρέπει να κυκλοφορεί στον δρόμο. Κάθε κριτική, κάθε αντίρρηση, χαρακτηριζόταν ευρωσκεπτικισμός. Το ευρωπαϊκό σχέδιο στερήθηκε της ικανότητας αυτοκριτικής – και άρα διόρθωσης των λαθών του. Η ελληνική κρίση αφαιρεί τώρα το πέπλο και φέρνει στην επιφάνεια το ερώτημα: τι Ευρώπη θέλουμε;

Ο Φρανσουά Ολάντ πρότεινε για την ευρωζώνη μια κυβέρνηση με δικό της προϋπολογισμό και Κοινοβούλιο, ώστε να ενισχυθεί η νομισματική ένωση. Αυτό όμως θα είχε ως αποτέλεσμα να διευρυνθεί το χάσμα ανάμεσα στα μέλη και τα μη μέλη της νομισματικής ένωσης και να δημιουργηθεί μια άλλη Ευρωπαϊκή Ενωση από αυτή που προβλέπουν οι συνθήκες. Για να συμβεί αυτό, θα έπρεπε να οργανωθεί, τουλάχιστον στη Γερμανία, ένα δημοψήφισμα. Και είναι πολύ αμφίβολο αν από ένα τέτοιο δημοψήφισμα θα προέκυπτε πλειοψηφία υπέρ μιας βαθύτερης ενοποίησης.

Υπάρχει μια εναλλακτική λύση: να κάνουμε ένα βήμα πίσω, χαρακτηρίζοντάς το όχι υποχώρηση, αλλά ευκαιρία να διαχωριστεί αυτό που δουλεύει στην Ευρώπη από εκείνο που δεν δουλεύει. Αν η Ευρώπη εγκαταλείψει τις ιδεολογίες, μπορούμε να φανταστούμε το Grexit ως μια πραγματιστική λύση στο πρόβλημα που προκύπτει από το γεγονός ότι η Ελλάδα και το σύστημα διαχείρισης της νομισματικής ένωσης δεν είναι φτιαγμένα το ένα για το άλλο. Θα πρέπει βέβαια παραλλήλως να αποτραπούν οι αλληλοκατηγορίες για το χρέος και να αναζητηθούν εποικοδομητικές λύσεις, όπως η απομείωση του χρέους.

Οι επιτυχίες της ευρωπαϊκής ενοποίησης δεν έχουν προηγούμενο στην Ιστορία: το Βέλγιο, το Λουξεμβούργο και η Πολωνία όχι μόνο δεν αποτελούν πλέον στόχους στρατιωτικών εισβολών από μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις, αλλά πρόεδροι ευρωπαϊκών θεσμών προέρχονται από αυτές ακριβώς τις χώρες. Η μεγάλη επιτυχία της Ευρωπαϊκής Ενωσης μετά το 1990 είναι ότι συνέβαλε στη σταθεροποίηση της Ανατολικής Ευρώπης, της περιοχής δηλαδή που μετά το 1919 γνώρισε τις χειρότερες σφαγές του 20ού αιώνα.

Ο κίνδυνος που απειλεί αυτές τις επιτυχίες είναι η επιμονή στην «όλο και πιο στενή ένωση» και την επέκτασή της. Ο φιλελεύθερος κοινωνιολόγος Ραλφ Ντάρεντορφ (1929 – 2009) μίλησε κάποτε για «το φαινόμενο όπου μια σωστή ιδέα τραβηγμένη στα άκρα καταλήγει να καταστρέψει τις δυνατότητες που ήθελε να δημιουργήσει». Αν η Ευρωπαϊκή Ενωση καταφέρει να εξαλείψει αυτές τις ακραίες τάσεις, να εγκαταλείψει τις ιδεολογίες και να απελευθερωθεί από τον μονόδρομο της «όλο και πιο στενής ένωσης», τότε αυτή η κρίση μπορεί να μετατραπεί σε ευκαιρία. Αυτά που χρειάζεται τώρα η Ευρώπη είναι η κριτική σκέψη και η ικανότητα να διορθώσει τα λάθη της.