Ο ακροατής του γαλαξία

Θα ήθελα κι εγώ ως φίλος και συχνά πνευματικός ακόλουθος στη θαυμαστή οδοιπορία μέσα στην ελληνική ιστορία «των αιμάτων και των τραυμάτων, των υπάτων και των πάτων» του Μίκη Θεοδωράκη να μιλήσω για κάποιες συνεργασίες μας όχι, προς Θεού, για να προβάλω το πυγμαίο ανάστημά μου δίπλα στη γιγάντια σκιά του αλλά για να δείξω πώς εργάζεται αυτός ο, εκτός των άλλων, εργασιομανής και συνάμα πηγαίος καλλιτέχνης. Για την προσφορά του ως πολίτη έχω αναφερθεί όταν ήμουν ο κεντρικός ομιλητής στο Μέγαρο Μουσικής με την τιμητική εκδήλωση που έγινε όταν δώρισε το μουσικό του αρχείο δίπλα στο Αρχείο Βουδούρη του Μεγάρου.

Είχα επίσης την τιμή να κάνω την εισαγωγική ομιλία στο συνέδριο που διοργάνωσε το Πανεπιστήμιο της Κρήτης πάνω στην ιδέα του Μίκη για τη «Συμπαντική αρμονία». Αυτά για τον πολίτη και τον ανήσυχο στοχαστή Θεοδωράκη.

Η γνωριμία ήταν έμμεση, όταν παρευρισκόμουν φοιτητής το 1960 στη δημόσια εκτέλεση της διπλής εκδοχής του «Επιταφίου» στη Λέσχη Φιλελευθέρων. Εχω ακόμη τα δισκάκια με τα αυτόγραφα του Χατζιδάκι και του Μίκη. Είχαμε τότε χωριστεί οι φίλοι σε οπαδούς της εκδοχής Χατζιδάκι – Μούσχουρη και σε φανατικούς της εκδοχής Μίκη – Μπιθικώτση. Επειδή είχα μυηθεί στην πατρίδα μου στη λαϊκή μουσική είχα απέραντο θαυμασμό για τον Μάνο Χατζιδάκι αλλά θεώρησα αποκαλυπτική την ένταξη του δεκαπεντασύλλαβου του Ρίτσου στον δεκαπεντασύλλαβο της «Συννεφιασμένης Κυριακής». Υστερα πορευτήκαμε, διαδηλώσαμε, ερωτευτήκαμε, ονειρευτήκαμε και αντισταθήκαμε με τα τραγούδια του. Συμφοιτητής και συνοδοιπόρος με τον Ανδρέα Λεντάκη, διωχτήκαμε από τους Μάλλιους και τους Καλύβες και τους Μπαμπάληδες και βρεθήκαμε στην Μπουμπουλίνας όταν στην ταράτσα μαρτύραγε ο Ανδρέας και επικοικωνούσε με τον Μίκη με τα χτυπήματα στον τοίχο του κελιού.

Το 1976 το Εθνικό Θέατρο αποφάσισε να ανεβάσει τις «Ικέτιδες» του Αισχύλου. Είχε προηγηθεί η παράσταση πριν από χρόνια της ίδιας τραγωδίας από τον Αλέξη Σολομό με μουσική του Γιάννη Ξενάκη. Η παράσταση για το καλοκαίρι του 1977 στην Επίδαυρο ανατέθηκε στον Σπύρο Ευαγγελάτο και παραγγέλθηκε μετάφραση (η προηγούμενη ήταν του Γρυπάρη) σε μένα. Οταν παρέδωσα τη μετάφραση, ο σκηνοθέτης προβληματίστηκε για το ύφος της ερμηνείας δεδομένου ότι εγώ είχα αναλογίσει τον Αισχύλο με ρυθμούς και μοτίβα της βυζαντινής ποίησης και του λειτουργικού ήθους. Ο σκηνοθέτης με ρώτησε ποιον συνθέτη έβλεπα πως θα μπορούσε να ανταποκριθεί στην πρόκληση. Του ανέφερα πως μόνο ο Θεοδωράκης θα μπορούσε να το κατορθώσει. Πήραμε στο τηλέφωνο τον Μίκη που βρισκόταν στο Βραχάτι και μας κάλεσε ώρα 10 τη νύχτα να πάμε αμέσως εκεί! Φτάσαμε στις 12. Βρήκαμε την παρέα να τρώει. Είχε πριν από δύο ημέρες φιλοξενήσει τον Μιτεράν και είχαν περισσέψει κοψίδια. Στην αυλή υπήρχαν τρία μεγάλα βαρέλια με κρασί. Ονοματισμένα: λευκό – Μαρξ, ροζέ – Λένιν, κόκκινο – Στάλιν! Στρωθήκαμε σ’ αυτό το ομηρικό δείπνο και στις 2 μετά τα μεσάνυχτα οδηγηθήκαμε ο Ευαγγελάτος κι εγώ στο στούντιο του Μίκη, όπου το πιάνο του. Μου ζήτησε εκείνη την ώρα να του διαβάσω τη μετάφραση και στις 3.30 είπε πως τον ερεθίζει να μελοποιήσει για πρώτη φορά Αισχύλο. Μας έστειλε να κοιμηθούμε στον ξενώνα. Το πρωί γύρω στις 7 ετοιμαστήκαμε να φύγουμε. Εγώ είχα σχολείο. Πίνοντας τον καφέ μας ακούσαμε τον Μίκη να παίζει πιάνο. Ρωτήσαμε και η οικονόμος μάς είπε πως ο κύριος Μίκης δεν κοιμήθηκε. Κατέβηκε και μας πληροφόρησε έκπληκτος πως είχε τελειώσει την Πάροδο των «Ικετίδων» (τη μεγαλύτερη, 175 στίχοι, στην αρχαία σωζόμενη τραγική παράδοση). Μας έδειξε και την γραμμένη με επιμέλεια αντιγραφέα παρτιτούρα!! Με αυτήν τη σύνθεση και την ολοκλήρωση των άλλων χορικών παίχτηκε το καλοκαίρι του 1977 με κορυφαίες του Χορού Ελένη Χατζηαργύρη, Κάκια Παναγιώτου, Ολγα Τουρνάκη, Πίτσα Καπιτσινέα. Ανάμεσα στα μέλη του Χορού, η Ζαφειροπούλου και η Πασπάτη. Σκηνικά – κοστούμια του Πάτσα, χορογραφία της Χορς και στους δύο βασικούς ρόλους ο Βόκοβιτς και ο Ζώρας Τσάπελης. Η παράσταση παίχτηκε με ειδική άδεια και στο Τελεστήριο της Ελευσίνας την ημέρα που έγιναν παρουσία του Προέδρου της Δημοκρατίας Κων. Τσάτσου και του Χαρίλαου Φλωράκη τα αποκαλυπτήρια του ανδριάντα του Αισχύλου, όπου ήμουν ο μόνος ομιλητής.

Ετσι μπήκε στη ζωή μου ο Μίκης και συνεχίστηκε ο δημιουργικός μας γάμος, όταν έγραψε τα χορικά της τριλογίας της «Ορέστειας», του «Προμηθέα Δεσμώτη» με το Αμφιθέατρο και αργότερα τον «Οιδίποδα Τύραννο» με τον Κιμούλη και τη Συνοδινού πάντα στην Επίδαυρο.

Οταν ο Θεοδωράκης ένιωσε πως ήταν ώριμος να γράψει μια σύγχρονη όπερα ζήτησε τη μετάφρασή μου της «Ηλέκτρας» που είχε πρωτοπαιχτεί με τη Βαλάκου στην Επίδαυρο το 1972. Με αυτή σε διασκευή σε λιμπρέτο του Ευαγγελάτου ξεκίνησε την οπερετική του δημιουργική περίοδο («Αντιγόνη», «Μήδεια», «Λυσιστράτη»).

Το 1987 το Πανεπιστήμιο Αθηνών γιόρταζε τα 150 χρόνια από την ίδρυσή του. Είχα παρακληθεί από τον πρύτανη να κάνω μια αφιερωματική διάλεξη για τη σχέση αρχαίου δράματος και Πανεπιστημίου. Διάλεξα να μιλήσω για τον μεταφραστή Γρυπάρη όπως σκηνοθετήθηκε η «Ορέστειά» του (1949) από τον δάσκαλό του Δημ. Ροντήρη. Για τη μεταφραστική μέθοδο του μεγάλου ποιητή μίλησε ο φίλος καθηγητής Γιώργης Γιατρομανωλάκης. Εγώ με μια ομάδα φοιτητών επί μήνες δίδαξα χορικά κατά Ροντήρη («Ορέστεια», «Πέρσες») και τα παρουσιάσαμε στην επίσημη αίθουσα τελετών του Πανεπιστημίου. Η τότε πρυτανεία είχε αναθέσει στον Μίκη να συνθέσει ένα έργο για την επέτειο. Και ο δαιμόνιος αυτός δημιουργός έγραψε τη Συμφωνία των Χορικών, για σολίστ, ηθοποιό και μεικτή χορωδία. Σε δύο μέρη. Στο δεύτερο μέρος το κείμενο ήταν από το τρίτο μέρος της «Ορέστειας», τις «Ευμενίδες», στη δική μου μετάφραση. Μια νέα επεξεργασία και νέα ενορχήστρωση των μελωδιών της παράστασης του Αμφιθεάτρου. Μετείχε η Χορωδία της ΕΡΤ και σολίστ ήταν η μεγάλη κυρία του λυρικού τραγουδιού Κική Μορφωνιού και ηθοποιός η αξέχαστη Λήδα Τασσοπούλου! Αυτός ο ακάματος εργάτης της μουσικής έρχεται και επανέρχεται στα έργα του, τα πυκνώνει, τα κάνει δυναμικά, τα απλώνει μελωδικά ή τους δίνει μια ρυθμική ορμή που τα καθιστά χείμαρρο.

Οταν η Πολιτεία ανέλαβε τη διοργάνωση των Μεσογειακών Αγώνων, που θα ήταν ένα οργανωτικό πρόκριμα για την Ολυμπιάδα που διεκδικούσαμε, ο Μίκης έγραψε τον «Υμνο των Αγώνων» πάνω σε μια παλαιότερη μελωδία σε νέους στίχους δικούς μου. Και το έργο παίχτηκε δίπλα σε έργα Ν. Σκαλκώτα, Δ. Μητρόπουλου και Αντίοχου Ευαγγελάτου.

Ο Μίκης μού επιφύλαξε και μια άλλη πρόκληση. Είχε μια μελωδία νεανική, όταν έγραφε παιδικά τραγούδια, που δεν είχε στίχους. Μου ζήτησε ύστερα από 60 χρόνια να τους γράψω. Η Χορωδία Τυπάλδου τραγούδησε το παιδικό έργο «Στην ακτή» μαζί με άλλα τραγούδια που γράφτηκαν όταν εγώ γεννιόμουν και έχουν περάσει πολλά πολλά χρόνια από τότε!

Τι μένει από αυτή τη συνοδοιπορία. Το θάμβος από ένα πηγαίο, αρτεσιανό ταλέντο μουσικό που γεννάει ρυθμούς και μελωδίες όπως αναπνέει και συνάμα το μέγα μάθημα πως πίσω από το ταλέντο υπάρχει μόχθος, αγωνία, έγνοια, εργασία πολλή και γνώση βαθιά της ιστορίας της μουσικής του λαού του και του σύμπαντος.