Επιστροφή στο παντοτινό

Το 1977 το ελληνικό τμήμα του Διεθνούς Ινστιτούτου Θεάτρου είχε διοργανώσει στην Αθήνα (στο Πάντειο) το καθιερωμένο ανά τετραετία παγκόσμιο συνέδριο θεατρικής κριτικής. Υπουργός Πολιτισμού τότε ήταν ο διάσημος πανεπιστημιακός καθηγητής Κ. Τρυπάνης. Προσήλθαν εκατοντάδες κριτικοί και θεωρητικοί του θεάτρου από την Αμερική, την Ασία, την Αφρική και βέβαια την Ευρώπη. Ιδεαλιστές και μαρξιστές. Την Ελλάδα επισήμως εκπροσωπήσαμε ο Τάσος Λιγνάδης και η ταπεινότητά μου.

Η εισήγησή μου (είχε δημοσιευθεί στο «Θέατρο» του Νίτσου και περιέχεται στον τόμο δοκιμίων του «Το νήμα της στάθμης», εκδ. Καστανιώτη) ήταν μια αναλυτική διερεύνηση για τη διαφορά στη θεατρική ερμηνεία (εκκινώντας από τη σύγχρονη προσέγγιση του αρχαίου δράματος) ανάμεσα στο τυπικό και στο λειτουργικό.

Δεν πρόκειται σήμερα να μπω σ’ αυτό το πέλαγος. Αλλά το ερώτημα μέσα μου ξανατέθηκε βλέποντας στην Επίδαυρο την έξοχη παράσταση «Νέκυια» με τον θίασο Νο των ειδικευμένων ιαπώνων μυστών (διότι το παραδοσιακό ινδικό, κινεζικό, μπαλινέζικο και ιαπωνικό αλλά και το σιιτικό ιερό δρώμενο Τασιγέ είναι θέατρα μυστών όχι με τα δυτικά δεδομένα επαγγελματιών θεατρίνων).

Το θέατρο Νο, με συνεχή και αδιάκοπη παράδοση πάνω από 1.200 χρόνια, είναι ένα θέατρο τελετουργικό. Και βέβαια κάθε τελετουργία προϋποθέτει ένα ορισμένο τυπικό. Για να το κάνω λιανά: υπάρχει η χριστιανική λειτουργία, αλλά άλλο τυπικό έχει η ορθόδοξη, η καθολική, η κοπτική και άλλο η προτεσταντική. Ετσι ένας ορθόδοξος χριστιανός πιθανόν αν βρεθεί και παρακολουθήσει μια κοπτική ή αρμένικη λειτουργία, δεν θα μπορέσει να νοηματοδοτήσει άμφια, τελέσματα, σήματα και συμπεριφορές είτε των ιερέων είτε του θρησκεύοντος λαού.

Το θέατρο Νο έχει τα τυπικά του τελέσματα. Θυμίζω πως τέλεση, τελετή, τελετουργία αναφέρονται στο τέλος, δηλαδή στον σκοπό. Κάθε θρησκευτικό, θεατρικό ή άλλο δρώμενο έχει έναν σκοπό, επιδιώκει κάτι, τη λύτρωση, τη συγχώρεση, την ικεσία, τον οίκτο, είναι παρακλητικό κάποιας ανταπόδοσης και όχι σπάνια κάποιου έμμεσου ή άμεσου εκβιασμού, εκβιασμός είναι και η απόσπαση συγκίνησης ή ευχαρίστησης.

ΚΩΔΙΚΕΣ. Το θέατρο Νο έχει έναν συγκεκριμένο αριθμό τυπικών συμβόλων, συμπεριφορών, νευμάτων, χειρονομιών, βηματισμών, ήχων, ρυθμών κ.λπ. Τα οποία απευθύνονται σε ένα μυημένο στους κώδικες και στα κλειδιά αυτού του τυπολογίου κοινό.

Οταν ήρθε για πρώτη φορά θίασος Νο στο Φεστιβάλ Αθηνών πριν από 40 χρόνια, το γεμάτο πριν από την έναρξη Ηρώδειο άδειασε στο διάλειμμα και μείναμε για το υπόλοιπο της παράστασης καμιά διακοσαριά θεατές που προσπαθούσαμε με γνήσιο ενδιαφέρον να σπάσουμε τον κώδικα. Δύσκολο εγχείρημα. Αν παρακολουθούσαμε έναν μάγο κάποιας φυλής στην Αφρική, έναν φύλαρχο Ινδιάνο να χορεύει το τελετουργικό προετοιμασίας για μάχη, αν μετείχαμε παράνομα σε μια τελετή μασονική, ακόμη και στην προετοιμασία του αρχιαναστενάρη πριν βγει με τα εικονίσματα για να μπει στην πυρά, τι θα καταλαβαίναμε; Θα βλέπαμε κάποια ιδιότυπα τελέσματα αλλά δεν θα μπορούσαμε να αντιληφθούμε τον σκοπό τους.

Στην Επίδαυρο το δαιμόνιο του Μιχαήλ Μαρμαρινού κατόρθωσε να μας γητέψει. Γιατί; Διότι με τρόπο όντως ιδιοφυή πάντρεψε ένα ακατανόητο και δυσπρόσιτο για τους αμύητους τυπικό τελετουργικό με τον αρχαίο ομηρικό λόγο. Η ραψωδία λ της «Οδύσσειας» αναφέρεται στην κάθοδο του Οδυσσέα στον Αδη με την καθοδήγηση της μάγισσας Κίρκης και στην επικοινωνία του με τους νεκρούς με συγκεκριμένο σκοπό να μάθει από τον νεκρό πλέον Τειρεσία για την επιστροφή στην Ιθάκη. Πότε, πόσο και πώς.

Ο Μαρμαρινός γνώριζε με τις συνεχείς επισκέψεις στους ανατολικούς πολιτισμούς (έχει διδάξει στη Γεωργία και στην Κορέα) πως το θέατρο Νο αναφέρεται πάντα και αποκλειστικά σε συναντήσεις νεκρών στον Κάτω Κόσμο! Ετσι έφερε τον Ομηρο και το συγκεκριμένο θέμα του (ένα από τα αριστουργήματα της παγκόσμιας ποίησης) στον κώδικα, στο τυπικό και το τελετουργικό του Νο. Και πλατωνικότατα από «την πολλή περί το πράγμα συνουσία έλαμψε φως». Δύο μεγάλες παραδόσεις, δύο μεγάλα πολιτισμικά ήθη, δύο μεγάλες γλώσσες και δύο διαφορετικοί κώδικες επικοινωνίας συνέπεσαν.

Στην Επίδαυρο ο θίασος με Διδάσκαλο (που είναι διαχειριστής του κώδικα γενεών πίσω του ομοτέχνων), τον Γκένσο Ουμεγουάκα, παρότι το ύφος και το πανάρχαιο ήθος του δεν είναι συνηθισμένο να τελείται σε τέτοιον αχανή χώρο χιλιάδων θεατών και κάτω απ’ τον αστερόεντα ελληνικό ουράνιο θόλο, με το κείμενο του Ομήρου στη μετάφραση του Μαρωνίτη για το ελληνικό κοινό και τον Ομηρο μεταφρασμένο στην ιερατική γλώσσα του θεάτρου Νο, έδεσαν δύο μεγάλους ποιητικούς μύθους. Βέβαια, ένα αμύητο κοινό δεν μπορεί να αντιληφθεί το νόημα ενός ατελείωτου τελετουργικού χορού της Κίρκης, ούτε τις εξάρσεις του παραδοσιακού επί σκηνής Χορού και τις οιστρηλασίες του αυλού και των κρουστών, όπως δεν θα μπορούσε ένας Ιάπωνας να νοηματοδοτήσει ό,τι γίνεται και ψάλλεται και τελείται τη Μεγάλη Πέμπτη με τη Σταύρωση και τη Μ. Παρασκευή με τον επιτάφιο θρήνο.

ΣΥΓΚΛΟΝΙΣΕ. Το γεγονός είναι πως ο Ομηρος χώρεσε και αφομοιώθηκε σ’ ένα αλλότριο ήθος και μας συγκλόνισε μια πανάρχαια τέχνη που μας έπεισε, σε μια εποχή που μας μαραζώνει η μεταμοντέρνα αποκαθήλωση κάθε στέρεας μορφής, πως η επιστροφή στο παντοτινό είναι προϋπόθεση για κάθε τολμηρό μοντερνισμό.

Ο Μιχαήλ Μαρμαρινός περιπλανήθηκε σε αχαρτογράφητους θεατρικούς χώρους, συχνά απέτυχε (προϋπόθεση κάθε γνήσιου δημιουργού) και τώρα αφού βγήκε από τον λαβύρινθο και αφού σκότωσε τον Μινώταυρο αντελήφθη πως η Αλήθεια ήταν η Αριάδνη και ο μίτος της.

Τι ωραία θα ήταν να βλέπαμε στην Επίδαυρο τραγωδία με την Οπερα του Πεκίνου, το ινδικό Κατακάλι και τους Εσκιμώους να θάβουν τον Αίμονα στην «Αντιγόνη» στον πάγο έξω από το ιγκλού!

Μετάφραση:
Δ.Ν. Μαρωνίτης, Kenichi Kasai
Σκηνοθεσία:
Μιχαήλ Μαρμαρινός, Rokuro Gensho Umewaka
Σκηνικά:
Εύα Μανιδάκη
Φωτισμοί:
Ελευθερία Ντεκώ
Ερμηνείες:
Rokuro Gensho Umewaka, Yoshimasa Kanze, Norishige Yamamoto, Norihide Yamamoto, Seigo Mikuriya, Masamichi Yamazaki και άλλοι