Υπό την επήρεια των Μνημονίων

Προϋπολογισμοί που μοιάζουν με χαρτζιλίκι. Θέατρα, γκαλερί και εκδοτικοί οίκοι που κλείνουν το ένα πίσω από το άλλο. Μουσεία που αναστέλλουν τη λειτουργία τους κι άλλα που ανοίγουν μόνο μία ημέρα την εβδομάδα με το ελάχιστο προσωπικό. Επιχορηγήσεις που καταργούνται και κοινοτικά κονδύλια που έχουν παγώσει. Κτίρια που ξεπουλιούνται με πρώτο και καλύτερο εκείνο της οδού Μπουμπουλίνας, όπου στεγάζεται το υπουργείο Πολιτισμού.

Ποιο νόμισμα όμως έχει μόνο μία όψη; Οσο κι αν η πλάστιγγα κλίνει σαφώς προς την πλευρά των απωλειών, δύσκολα μπορεί κάποιος να μην παρατηρήσει το πόσο γρήγορα έτειναν να προσαρμοστούν οι άνθρωποι του πολιτισμού στις συνθήκες της μνημονιακής Ελλάδας. Μεγάλες κρατικές σκηνές βγήκαν στον δρόμο, ορχήστρες ανέβηκαν σε λεωφορεία και κατέβηκαν σε σταθμούς του μετρό. Γενικές δοκιμές μετατράπηκαν σε παραστάσεις με δωρεάν είσοδο για ευπαθείς ομάδες. Και οι τιμές εισιτηρίων στις συναυλίες ακόμη και μεγάλων ονομάτων μειώθηκαν – ενίοτε έφτασαν τα πέντε ευρώ – ενώ σε άλλες αρκεί ένα πακέτο μακαρόνια αντί εισιτηρίου.

Τι χάθηκε. Τελικά τι σήμαιναν για τον κόσμο του πολιτισμού τα δυο προηγούμενα Μνημόνια; Συρρίκνωση, μιζέρια και εσωστρέφεια ή ευκαιρία για συνεργασίες και αναπροσαρμογή των στόχων; Ο χρόνος που πέρασε έδειξε ότι η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση. Στα χρόνια των Μνημονίων είδαμε τον πολιτισμό να γίνεται συγκάτοικος πότε του τουρισμού, πότε της παιδείας κι άλλοτε να μετατρέπεται απλώς σε μια Γενική Γραμματεία. Ακόμη και σήμερα που στο λογότυπο του υπερυπουργείου Πολιτισμού, Παιδείας και Θρησκευμάτων ο πολιτισμός βρίσκεται πρώτος στη μαρκίζα, ο αρμόδιος υπουργός είναι αναπληρωτής (Νίκος Ξυδάκης) και την υπογραφή για διοικητικά και οικονομικά θέματα έχει ο υπουργός αρμόδιος για θέματα Παιδείας (Αριστείδης Μπαλτάς).

Η έλλειψη κονδυλίων κρατά εντός της τουριστικής περιόδου πλήρως ή μερικώς κλειστά μουσεία και αρχαιολογικούς χώρους, καθώς δεν υπάρχουν χρήματα για την πρόσληψη φυλακτικού προσωπικού. Σε εκείνα που παραμένουν ανοικτά οι υπάλληλοι αναγκάζονται συχνά να φέρνουν από το σπίτι τους ακόμη και χαρτί υγείας ή οι διευθυντές να πληρώνουν από την τσέπη τους μελάνι για τους εκτυπωτές. Και ο Οργανισμός λειτουργίας που επιβλήθηκε λόγω του Μνημονίου το περασμένο φθινόπωρο ενοποίησε και κατήργησε υπηρεσίες προσθέτοντας επιπλέον προβλήματα στο ήδη βεβαρημένο λόγω έλλειψης πόρων ΥΠΠΟ.

Εμφαση στις εγχώριες και οικονομικότερες παραγωγές είναι το στίγμα του Ελληνικού Φεστιβάλ τα τελευταία χρόνια που είδε τον προϋπολογισμό του να πέφτει από τα 7.000.000 ευρώ του 2005 στα 2.000.000 για φέτος, γεγονός με βαρύ αντίκτυπο στις διεθνείς μετακλήσεις. Οι μεγάλες διεθνείς ορχήστρες ή οι παραστάσεις όπως εκείνη του «Ριχάρδου Γ’» με τον Κέβιν Σπέισι αποτελούν πλέον παρελθόν για το κοινό του Φεστιβάλ, του οποίου οι οικονομικές δυνατότητες δεν επιτρέπουν να φτάσει ώς την Επίδαυρο, ενώ η τρέχουσα κατάσταση έχει γίνει αιτία να ακυρώνονται η μία εκδήλωση πίσω από την άλλη.

Οι μεγάλες κρατικές σκηνές, μεταξύ άλλων φορέων, εντάχθηκαν σε διατάξεις που αφορούσαν τις ΔΕΚΟ, παρά το γεγονός ότι δεν διέθεταν τεχνοκράτες διευθυντές και μετόχους. Γεγονός που έχει ως αποτέλεσμα να ζουν υπό ένα καθεστώς με ασυμβίβαστους στόχους, καθώς ο ιδρυτικός νόμος τους προβλέπει να προάγουν την καλλιτεχνική δημιουργία, οι διατάξεις των ΔΕΚΟ όμως να ζητούν αποτελέσματα κερδοφορίας και στη μέση να βρίσκονται οι καλλιτεχνικοί διευθυντές.

Πληγωμένος βαριά φαίνεται να είναι ο χώρος του βιβλίου. Κι αν σε άλλες χώρες εχθρός των βιβλιοπωλείων φαίνεται να αναδεικνύεται το e-book, στην Ελλάδα για την κατάσταση ευθύνεται η συρρίκνωση του εισοδήματος του βιβλιόφιλου κοινού. Το αποτέλεσμα είναι ο αριθμός των τίτλων να έχει μειωθεί αισθητά – εκτιμάται ότι ξεπερνά το 25% σε σχέση με την προ κρίσης περίοδο – και οι εκδότες να επιλέγουν βιβλία που δεν θα έχουν τιμή λιανικής πάνω από 15, το πολύ 20 ευρώ, ενώ βιβλιοπωλεία και εκδοτικοί οίκοι με ιστορία και ποιότητα, όπως το Βιβλιοπωλείο της Εστίας ή οι εκδόσεις Scripta, να κατεβάζουν ρολά.

Στο θέατρο οι επιχορηγήσεις αποτελούν παρελθόν, με το ελεύθερο θέατρο να καλείται να τα βγάλει πέρα χωρίς κρατικό δεκανίκι και με τους συντελεστές να εκτελούν  χρέη σκηνοθέτη, ηθοποιού και φωτιστή, να καταφεύγουν σε αποθήκες και χώρους ακατάλληλους για θέαση.

Προβλήματα αντιμετωπίζει και ο χώρος των εικαστικών. Αρχικά μειώθηκε η κίνηση στις γκαλερί, εν συνεχεία έγιναν αιτία να κλείσουν ορισμένες και τέλος σε αρκετές περιπτώσεις οι τιμές απείχαν μακράν από εκείνες της εποχής των παχιών αγελάδων. Ούτε ο κινηματογράφος βεβαίως κατάφερε να βγει αλώβητος: τα εισιτήρια σημείωσαν τα προηγούμενα χρόνια κατακόρυφη πτώση. Οι ελληνικές παραγωγές αντιμετωπίζουν ολοένα και μεγαλύτερες δυσκολίες, ενώ δεν βρίσκουν ανταπόκριση στο ελληνικό κοινό όπως παλιότερα, το οποίο έχει έτσι κι αλλιώς συρρικνωθεί.

Τι κερδήθηκε. Μέσα στην πενταετία, τα όποια θετικά στοιχεία έχουν προκύψει μπορεί να μοιάζουν με σταγόνες στον ωκεανό. Δεν μπορεί όμως να μην παρατηρήσει κάποιος ότι το φρένο στις θεατρικές επιχορηγήσεις δεν επηρέασε αρνητικά τον αριθμό των παραγωγών που ανεβαίνουν στην Αθήνα τα τελευταία χρόνια, ασχέτως με την ποιότητα ή την αντοχή τους στον χρόνο. Οι τιμές τόσο στα εισιτήρια όσο και στα έργα τέχνης έχουν προσγειωθεί σε πιο φυσιολογικά επίπεδα, όπως παραδέχονται οι άνθρωποι του χώρου που ήδη από τη χρυσή εποχή έκαναν λόγο για φούσκες και ο ελληνικός κινηματογράφος έχει στραφεί στις συμπαραγωγές, ενώ δείχνει περιζήτητος στα διεθνή φεστιβάλ, καθώς λόγω της κρίσης αντιμετωπίζεται ως κάτι εξωτικό ή όπως παρατηρούν οι γνώστες, ως «το Ιράν της δεκαετίας του ’90».

Την ίδια ώρα, τα μουσεία κυρίως έχουν αναπτύξει την έννοια της συνεργείας – στο πνεύμα αυτό προωθείται η ενοποίηση των δύο μουσείων τέχνης της Θεσσαλονίκης, του Κρατικού και του Μακεδονικού – και αναζητούν νέου τύπου χορηγίες υπό όρους (για να λάβουν την αρχική χορηγία από ένα μεγάλο ίδρυμα πρέπει να συγκεντρώσουν από άλλους χορηγούς το ίδιο ποσό), γεγονός που τα κινητοποιεί, ενώ η έλλειψη χρημάτων για εκθέσεις στο εσωτερικό έχει δημιουργήσει ένα κύμα εκθέσεων στο εξωτερικό με εκατοντάδες αρχαία κυρίως έργα τέχνης να ταξιδεύουν από τον Καναδά (διάφορα ελληνικά μουσεία) έως την Ιαπωνία (Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο).