Στα πρόθυρα νευρικής κρίσης

Παρά το αναγκαστικά τυπικό ύφος της, η ανακοίνωση φανέρωνε αρκετά: «Μετά από δεκαοχτώ χρόνια παρουσίας στον χώρο των εκδόσεων μέσα σε ένα οξύτατα ανταγωνιστικό περιβάλλον που έγινε δυσμενέστερο, τόσο από την “εισβολή” της τεχνολογίας όσο και από τη γενικότερη οικονομική και κοινωνική συγκυρία, ο εκδοτικός μας οίκος παύει τη λειτουργία του, έχοντας υποστεί μεγάλη οικονομική ζημιά». Δεν είχε τον πένθιμο χαρακτήρα μιας αναγγελίας θανάτου: οι Εκδόσεις Scripta, διά στόματος της επικεφαλής τους Χρύσας Γεωργακοπούλου, αποχαιρετούσαν το κοινό τους περήφανα και ευγενικά. Η επιστολή της εκδότριας όμως ερχόταν τέσσερα χρόνια μετά την αναστολή των δραστηριοτήτων του οίκου. Τα όσα μεσολάβησαν, δεν ήταν ακριβώς βοηθητικά. Και παρότι οι τελευταίες εξελίξεις μάλλον συνέπεσαν με την απόφασή της, λίγοι θα αρνούνταν ότι αυτές δεν πολλαπλασίασαν τα χρονίζοντα προβλήματα του χώρου.

ΤΟ ΧΤΥΠΗΜΑ ΤΩΝ ΑΤΜ. Οπως περιγράφει ο Κώστας Παπαδόπουλος των Εκδόσεων Ποταμός, η χρόνια οικονομική κρίση απλώς συνέπεσε με εκείνες τις αλλαγές στον τρόπο διακίνησης του βιβλίου, που ενίσχυσαν τρεις – τέσσερις αλυσίδες βιβλιοπωλείων. Τα μικρά, παραδοσιακά και συνοικιακά εξαφανίστηκαν, με το μεγάλο χτύπημα να έρχεται από την κατάργηση της ενιαίας τιμής βιβλίου. Τις τελευταίες τρεις βδομάδες, μας λέει, «η αγορά έχει καταρρεύσει πλήρως». Αρκετοί εκδότες αποφάσισαν να πωλούν μόνο τοις μετρητοίς, παρά τις σχέσεις ετών με τους πελάτες τους, με αποτέλεσμα, «η αλυσίδα εκδότης – βιβλιοπώλης – αναγνώστης να έχει διακοπεί». Η μείωση στην παραγωγή τίτλων ήταν επόμενη, ενώ το ποσοστό της, δεδομένης της έλλειψης των σχετικών στοιχείων, εκτιμάται από τον Κ. Παπαδόπουλο γύρω στο 40%. «Και όπως φαίνεται» καταλήγει, «με τη νέα συμφωνία, αναμένεται ότι η κατάργηση της ενιαίας τιμής παραμένει. Το βιβλίο έμεινε απλώς στον χαμηλό ΦΠΑ. Αν δεν σταματήσει όμως το σιτηρέσιο των 50-60 ευρώ από τα ATM, κανείς δεν θα ασχολείται μαζί του».

Ο Αργύρης Καστανιώτης δεν έχει πολύ διαφορετική εικόνα. Το 2012, με τις διπλές εκλογές ή το κλείσιμο πολλών βιβλιοπωλείων και βιβλιοθηκών, φάνηκε σαν η χειρότερη χρονιά για το βιβλίο. Οι εκλογές του περασμένου Ιανουαρίου προκάλεσαν και αυτές πτώση στην αγορά, της τάξης του 25%. Από το πρόσφατο κλείσιμο των τραπεζών κι έπειτα, «επήλθε η απόλυτη παγωμάρα» – η δική του εκτίμηση κάνει λόγο για μείωση των πωλήσεων ακόμα και 80% σε σχέση με τους προηγούμενους μήνες. Δεδομένης μάλιστα της έλλειψης στο χαρτί και στην κόλλα της βιβλιοδεσίας, η κατάσταση μοιάζει με απόλυτη απραξία. Οι διαφορές στην παραγωγή του οίκου του με την προ κρίσης περίοδο είναι εντυπωσιακές: από ένα βιβλίο την ημέρα, ο «Καστανιώτης» παρουσιάζει πλέον γύρω στα 160 ανά έτος. «Φαντάζομαι ότι θα μείνουμε σε αυτό τον αριθμό, δεν ξέρουμε όμως» συνεχίζει. «Για την Δευτέρα 6 Ιουλίου είχαμε προγραμματίσει πολλούς νέους τίτλους, που πλέον περιμένουν στην αποθήκη».

ΕΙΣΟΔΗΜΑ ΣΕ ΠΤΩΣΗ. «Υπάρχει μια ελπίδα ότι η κυβέρνηση θα επαναφέρει, όπως είχε εξαγγείλει, την ενιαία τιμή» λέει η Αννα Πατάκη. Για την εκδότρια, η κατάργησή της «πραγματικά δεν χρειαζόταν» – αν πάντως έπρεπε να υπολογίσει τον αντίκτυπο πέντε χρόνων κρίσης στον χώρο του βιβλίου, τότε αυτός θα ισοδυναμούσε μάλλον με τη μείωση της αγοραστικής δύναμης των καταναλωτών. Η λέξη που και εκείνη χρησιμοποιεί για τις τρεις τελευταίες βδομάδες είναι «παγωμάρα» – το μόνο ευτύχημα είναι ότι στην περίπτωση των Εκδόσεων Πατάκη, η ολοκλήρωση του εκδοτικού προγράμματος συνέπεσε με την εξαγγελία του δημοψηφίσματος. Το ζητούμενο πλέον είναι να ομαλοποιηθεί η κατάσταση, ειδικά αφού το χαρτί του τυπογραφείου, εισαγόμενο προϊόν, φαίνεται ότι επαρκεί μέχρι τον Σεπτέμβριο. «Θα προσπαθήσουμε να ολοκληρώσουμε το πρόγραμμά μας και την επόμενη χρονιά» παρατηρεί η εκδότρια. «Σίγουρα όμως, κάποια πιο παρακινδυνευμένα σχέδια προς το παρόν τα αφήνουμε».

Κανείς τους πάντως δεν έχει χρειαστεί να λάβει δραστικά μέτρα. Οχι ότι άλλοι συνάδελφοί τους τα απέφυγαν: οι υποχρεωτικές θερινές άδειες, οι σκέψεις για περικοπές, συμβαίνουν ήδη. Ισως υπάρχουν και εκείνοι που, όπως οι Εκδόσεις Scripta, αναζητούν οξυγόνο σε ένα περιβάλλον οικονομικά ασφυκτικό. «Για εμάς, ούτως ή άλλως, τα τελευταία δυο – τρία χρόνια δεν ήταν καλά» μας λέει η Χρύσα Γεωργακοπούλου. «Ισως σε τέτοιους καιρούς, ένας εκδοτικός με λίγους τίτλους τον χρόνο, δοκιμιακού, φιλοσοφικού χαρακτήρα, απλώς να μη βγαίνει. Είναι και ότι οι Ελληνες δεν διαβάζουν – ούτε πριν διάβαζαν, όχι μόνο τα “δύσκολα” αλλά και την εμπορική λογοτεχνία. Η Πολιτεία θα μπορούσε να βοηθήσει όταν ήμαστε ακόμα ζωντανοί. Υπήρχε περίοδος που ενίσχυε τομείς του πολιτισμού που δεν είχαν τόση ανάγκη, όπως η μουσική, πλέον λοιπόν μόνο για τις επόμενες γενιές μπορούμε να κάνουμε κάτι. Κάτι με το εκπαιδευτικό σύστημα, το οποίο έχει παιδιά που διαβάζουν, για λίγο όμως. Και πριν από τις εξετάσεις φτάνουν να σιχαίνονται το βιβλίο».